Waarom zijn er aardbevingen in Groningen?

14 minuten leestijd

Waarom zijn er aardbevingen in Groningen?

Canon

Je leest nu

Waarom zijn er aardbevingen in Groningen?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 80
  • 26363
Bekijk de collectie Aardrijkskunde32 verhalen
Bekijk de collectie Canon van Nederland50 verhalen

Aardbevingen kennen we in Nederland vooral uit buitenlands nieuws; Italië, Japan of Indonesië zijn landen waar het vaak raak is. Toch is er één provincie in Nederland waar de inwoners wel te kampen hebben met aardbevingen: Groningen. Door jarenlange aardgaswinning verzakt de bodem, met alle gevolgen van dien. En dat is niet de enige reden waarom de gaswinning voor Groningers uitdraaide op een desillusie.

Samengesteld door Sjoerd Huismans

Wanneer werd er aardgas gevonden in Groningen?

De aardbevingen in Groningen hebben alles te maken met de gaswinning in de provincie. Die is onder Groningers al omstreden vóór het aantal aardbevingen rond 2013 sterk begint toe te nemen.

Hoe zit dat precies? Onder de provincie Groningen ligt een gasbel, die in 1959 door de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM, een samenwerking tussen oliebedrijven Shell en Esso) wordt ontdekt. Dat is overigens niet de eerste keer dat er aardgas in de Nederlandse bodem wordt gevonden. In 1924 stuit de Rijksdienst Opsporing van Delfstoffen bij toeval op aardgas nabij Winterswijk, terwijl eigenlijk naar de dan nog gangbare steenkool wordt gezocht. Daarna gaat men actief op zoek naar aardgas en aardolie. Een gaseruptieUitbarsting van onder hoge druk opgeslagen gas dat ineens vrijkomt. net over de grens bij het Duitse Bentheim versterkt het geloof dat er ook aardgas in de Nederlandse bodem zit. Tijdens de Tweede Wereldoorlog wordt een groot aardolieveld ontdekt bij Schoonebeek (Drenthe). Op veel plaatsen worden kleine gasvelden gevonden en de vondst in Groningen wordt aanvankelijk in dezelfde categorie geschaard.

Deel alinea
Een boortoren van de NAM op een productielocatie voor aardgas nabij het dorp ’t Zandt.

In het midden van de provincie, in de gemeente Slochteren nabij het plaatsje Kolham, doet de NAM de eerste boringen. Om precies te zijn onder de akkers van Kees Boon, een bietenboer die tot dat moment absoluut geen idee heeft van de rijkdom die bijna 2700 meter diep onder zijn land ligt verborgen. "Dat moet dan maar wezen," is volgens Dagblad van het Noorden de eerste reactie van Boon op de vondst van het gas. De boer vindt het maar niks, die boortoren zo vlak bij zijn schuur.

Een jaar later boort de NAM in Delfzijl, 25 kilometer noordoostelijk van Kolham, in dezelfde zandsteenlaag óók gas aan, met dezelfde samenstelling en druk. De maatschappij concludeert dat het dus om één aaneengesloten gasbel gaat, die veel groter is dan gedacht. De schatting in 1960 is zestig miljard kubieke meter gas, maar die zal door de jaren heen geregeld naar boven worden bijgesteld – in 2010 wordt de (winbare) gasvoorraad geraamd op 2700 à 2800 miljard kubieke meter. Daarmee is het veld in Slochteren het grootste gasveld in heel Europa en zelfs een van de grootste ter wereld.

Maar ook met zestig miljard kubieke meter – de schatting in 1960 – zijn de Groningers al zeer opgetogen. "Rijkdom Slochter Gasveld overtreft stoutste verwachtingen," schrijft het Nieuwsblad van het Noorden in oktober 1962. Het Groningen van de jaren vijftig en zestig kampt met hoge werkloosheid, armoede en leegloop. De vondst van het gas betekent een economische impuls voor de regio, zo is de verwachting.

Het hoofdkantoor van de NAM.

Waarom zijn de aardgasbaten niet voor Groningen?

Hoewel de vondst van het gas tot nieuwe werkgelegenheid in de provincie leidt, ziet Groningen uiteindelijk maar weinig van de opbrengsten terug. Hoe zit dat? Stel dat Groningen dezelfde wetten kent als Texas – een Amerikaanse staat waar een enorme olievoorraad in de grond zit – dan was Kees Boon een rijk man geweest. Hij en andere Groningers hadden het gas in hun eigen grond kunnen claimen en Groningen was een provincie vol steenrijke aardgasondernemers geweest.

Dat het zo niet werkt komt door Napoleon, de Franse keizer die van 1795 tot 1813 over Nederland heerste. In 1810 voerde Napoleon de zogenoemde mijnwet in, waarin is vastgelegd dat delfstoffen in de grond niet toebehoren aan de grondeigenaar maar aan de staat. De bieten op zijn land zijn dus voor Boon, alles daaronder behoort toe aan de staatIn 1963 wordt de Gasunie opgericht om het transport, handel en levering van het aardgas te regelen. Hierin zijn de Nederlandse staat en de commerciële partijen Shell en Esso verenigd. Onder druk van de EU wordt de gasmarkt later geprivatiseerd (aan het bedrijfsleven overgelaten.) Sinds 2005 is de Gasunie helemaal in handen van de staat en regelt alleen nog maar het transport, terwijl de commerciële afsplitsing GasTerra het gas verhandelt en levert. .

Zo bezien maakt Groningen niet méér aanspraak op de gasopbrengsten dan de rest van Nederland: het gas is van alle Nederlanders. Maar de Groningers komen er wel erg bekaaid van af, wordt in de komende jaren duidelijk. De verbazing is groot als Hilversum als eerste Nederlandse stad op het aardgasnetwerk wordt aangesloten. Maar de Groningers accepteren het: hen wordt vijf procent korting op de stookkosten beloofd. Een toezegging die niet wordt nagekomen.

Groningers blikken terug op de vondst van het aardgas in hun provincie. Waarom profiteert de provincie zo weinig van alle rijkdom in de grond? 

De staat wordt intussen slapend rijk: er zit zo veel gas in de Groningse bel dat een deel aan het buitenland kan worden verkocht. De omvangrijke Nederlandse verzorgingsstaatIn de jaren na de Tweede Wereldoorlog gaat de overheid in Nederland steeds meer zaken reguleren en komt er een uitgebreid en kostbaar stelsel van uitkeringen, publieke gezondheidszorg en onderwijs. wordt grotendeels betaald uit de aardgasbaten en een deel van het geld wordt gestoken in grote infrastructurele projecten als de Betuwelijn en de Tweede Maasvlakte. De prijs van het gas is gekoppeld aan de olieprijs, en dus zeer lucratief. Als bijvoorbeeld rond 2005 door de oorlog in Irak de prijs van olie fors stijgt, stijgt de prijs van het Groningse aardgas mee.

Deel alinea
"Het had hier een Koeweit aan de Eems kunnen zijn."

Harm van der Veen (historicus)

Rangeerterrein de Kijfhoek, het beginpunt van de Betuwelijn. De omstreden spoorlijn werd gefinancierd vanuit het Groningse gasgeld.

Het overgrote deel van die investeringen (88 procent) komt in de Randstad terecht, en niet in Groningen. Zo komt er wel een hogesnelheidslijn tussen Amsterdam, Schiphol en Rotterdam, maar slaagt een lobby van de noordelijke provincies er niet in een snelle treinverbinding naar het noorden te realiseren. Uit onderzoek van het Instituut voor Onderzoek van Overheidsuitgaven (IOO) in 2006 blijkt dat niet meer dan één procent van de opbrengsten uit gaswinning in de drie noordelijke provincies terechtkomt. Zoals gezegd maakt Groningen niet méér aanspraak op de aardgasbaten dan de rest van Nederland, maar dit is naar alle maatstaven zwaar ondergemiddeldWel zijn er tot 2000 altijd speciale plannen geweest om de regionale ontwikkeling van Noord-Nederland uit de aardgasbaten te bekostigen. Zoals het Langmanplan: een steunfonds van tien miljard euro. Onderdeel van het plan was een ambitieuze magneetzweeftrein van Schiphol tot Groningen die 430 kilometer per uur zou kunnen halen, maar die is er nooit gekomen. Uiteindelijk bleef twee miljard euro over om in regionale infrastructuur te steken. .

Een verlichte boortoren van de NAM bij avondlicht.

Waardoor ontstaan aardbevingen in Groningen?

Het Groningse gas bevindt zich in zandsteen, een gesteente dat voornamelijk uit zandkorrels bestaat die onder hoge druk aan elkaar vast blijven zitten. Doordat zandsteen vrij poreus (sponsachtig) is, is het een goed reservoir voor bijvoorbeeld grondwater, olie of aardgas. Dat laatste is in Groningen het geval. Hoe is het daar terechtgekomen? Organisch materiaal (dode planten- en dierenresten) dat in de holtes tussen de zandkorrels zit gaat na verloop van tijd rotten waardoor er gas ontstaat. "Dat gas zit daar onder redelijk hoge druk met al dat gewicht van het andere gesteente er bovenop," legt geofysicus Rob Govers (Universiteit Utrecht) uit aan Scientias. "Dat betekent dat als je het gas eruit haalt, de holtes een beetje inzakken. De druk is weg en alles klinkt in." Door de energie die daarbij vrijkomt, ontstaan er aardbevingen. Omdat de gaswinning door de jaren heen sterk is opgeschroefd – van twintig miljard kubieke meter in 2000 naar vijftig miljard ‘kuub’ in 2011 – neemt het aantal aardbevingen ook toe.

Hoe ontstaan die aardbevingen nu precies? De Kennis van Nu gaat op zoek naar het antwoord met een aantal simulaties van de bodemdaling. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl

Sinds 1986 (27 jaar na de eerste boring) zijn er twaalf schokken geweest die zwaarder waren dan 3 op de Schaal van RichterEen meetschaal die de kracht van een aardbeving in een getal uitdrukt op basis van metingen op een seismogram (de registratie van de bodemtrillingen op een bepaald punt op de aarde). De zwaarste trilling die geregistreerd wordt, geldt als de kracht van de aardbeving. De schaal is logaritmisch: een toename van 1 op de schaal betekent dus een aardbeving die tien keer zo sterk is. . In augustus 2012 zijn er twee zware bevingen vlak na elkaar: een van 2,4 bij Leermens en een van 3,6 bij Loppersum. De laatste is de zwaarste tot nu toe. Op zich is 3,6 op de Schaal van Richter niet heel veel, maar die schaal wordt vooral gebruikt bij tektonische aardbevingenEen ‘gewone’ tektonische aardbeving ontstaat meestal veel dieper in de grond door het over elkaar schuiven van aardplaten. Deze platen zijn voortdurend in beweging en dat veroorzaakt trillingen. Meestal is dat niet merkbaar, maar soms komt er ineens heel veel energie vrij en ontstaat een beving. Dat gebeurt het vaakst op plekken waar de platen aan elkaar grenzen: breuklijnen. die kilometers dieper liggen en zegt in dit geval dus niet alles. Doordat het Groningse gasveld zo ondiep ligt (drie kilometer onder de grond) voel je ook de relatief lichte aardbevingen aan de oppervlakte en ontstaat al snel zware schade aan huizen. Na de beving bij Loppersum komen 2235 schademeldingen binnen bij de NAM: een record.

Deel alinea
Schade aan een gebouw in Stedum, veroorzaakt door aardbevingen in het Groningse gaswinningsgebied.

Vanaf begin 2013 zijn de aardbevingen in Groningen groot in het nieuws, omdat het aantal toeneemt en ook de zwaarte. Begin februari zijn er al zeventien bevingen gemeten, waaronder een van 2,7 en een van 3,2 op de schaal van Richter.

Inwoners van het aardbevingsgebied maken zich zorgen over hun veiligheid en zijn bang dat hun woningen onverkoopbaar zullen worden.

GroenLinks en de PvdA roepen verantwoordelijk minister van Economische Zaken Henk Kamp (VVD) nog diezelfde maand op om de gaskraan dicht te draaien. Ook de SP, D66, het CDA en de ChristenUnie willen de rem zetten op de gaswinning. Uit onderzoek blijkt dat de bevingen in de toekomst alleen maar zwaarder gaan worden.

Inwoners die al in de jaren tachtig waarschuwden voor het effect van de gaswinning, zoals geograaf Meent van der Sluis, werden destijds niet geloofd. 

Kamp blijft zich echter verzetten tegen vermindering van de gaswinning. "De gevolgen van het beperken van gaswinning voor de samenleving zijn groot, nagenoeg alle Nederlanders gebruiken het gas om hun huis te verwarmen en te koken." Omdat alle Nederlandse keukens inmiddels zijn aangepast op de specifieke samenstelling van het Groningse gas, is het volgens de minister onmogelijk zomaar geïmporteerd gas uit andere landen door de leidingen te laten stromen.

Staatstoezicht op de Mijnen adviseert de regering de gaskraan dicht te draaien om aardbevingen te voorkomen, maar minister Henk Kamp (VVD) voelt daar niets voor. Een discussie tussen de minister en boze Groninger Jan Mulder.

Wel reserveert de NAM honderd miljoen euro voor versteviging van kwetsbare gebouwen. De aardbevingen leiden namelijk tot veel schade aan huizen, die sterk in waarde dalen. De Commissie Duurzame Toekomst Noord-Oost Groningen adviseert om een miljard euro uit de aardgasbaten te gebruiken als schadevergoeding voor de bewoners van het getroffen gebied.

De Commissie-Meijer adviseert de NAM en de overheid om een deel van de aardgasopbrengsten te gebruiken als schadevergoeding voor de bewoners van het getroffen gebied.



In 2015 blijkt dat maar liefst 170.000 panden in de provincie verstevigd moeten worden. Hoe groot is de schade nu precies? Journalist Piet Hein van der Hoek zoekt het uit door twee families twee jaar lang te volgen met 32 camera’s: Big Brother in de provincie. Uit onderstaand filmpje blijkt hoe groot de schade aan sommige huizen is.

Twee jaar lang wordt met 32 camera’s opgenomen wat de gevolgen van de aardbevingen zijn voor twee Groningse families.  

Het is moeilijk in te schatten wat een doorsnee Nederlands rijtjeshuis ongeveer kan verduren, aangezien dit soort huizen nog nooit eerder heeft blootgestaan aan aardbevingen. Onderzoekers schieten te hulp. De TU Delft bouwt daarom in een laboratorium een complete doorzonwoning uit de jaren zeventig na om daar testen op uit te voeren (zie onderstaande video).

In het laboratorium van de TU-Delft wordt getest wat een typische Groningse doorzonwoning uit de jaren zeventig kan hebben. 

Wordt de gaswinning in Groningen teruggeschroefd?

De aardschokken blijven gedurende 2013 groot in het nieuws. In juli is er bijvoorbeeld weer een beving van 3.0 op de schaal van Richter nabij Loppersum. Uiteindelijk gaat het kabinet overstag en wordt de gaswinning teruggeschroefd. In januari 2014 besluit minister Kamp de winning van aardgas in Groningen voor drie jaar te verminderen en de Groningers een compensatie van 1,2 miljard euro te bieden. In Loppersum, het meeste kwetsbare aardbevingsgebied, gaat het om een daling van tachtig procent. Voor de inwoners is het niet genoeg.

Het kabinet gaat de winning van aardgas in Groningen voor drie jaar verminderen.

Deel alinea

In Loppersum, waar de bevingen het zwaarst zijn, heeft het dichtdraaien van de gaskraan het gewenste resultaat. Het aantal bevingen neemt meteen af. Maar in het zuiden van de provincie zijn er juist meer bevingen: de gasproductie wordt daar opgevoerd om de verminderde gaswinning bij Loppersum te compenseren. Ook is er in 2014 een aardbeving die zelfs in het centrum van de stad Groningen voelbaar is.

Geschrokken Groningers reageren op de aardbeving die tot in het centrum van de stad voelbaar was.

Eind 2014 schroeft Kamp de gaswinning weer met een kwart terug, maar volgens Groningse bestuurders is dit volstrekt onvoldoende.

Het kabinet besluit om nog minder gas te winnen, maar het besluit gaat nog altijd niet ver genoeg voor Groningse politici.

Onder aanhoudende druk van bewoners, lokale bestuurders en actiegroepen wordt de gaswinning nog een aantal keer teruggeschroefd. Milieudefensie eist een maximum van dertig miljard kubieke meter over heel 2015: "Het is onbegrijpelijk dat minister Kamp nog steeds niet wil inzien dat het flink terugschroeven van de winning de enige uitweg uit deze gascrisis is." Kamp komt daar deels aan tegemoet: hij vermindert de gaswinning naar 16,5 miljard kubieke meter voor de eerste zes maanden van het jaar. Een finale beslissing schuift de minister voor zich uit: de definitieve risicoanalyse van de NAM is nog niet bekend.

De gaswinning wordt verder teruggeschroefd, dankzij een compromis tussen regeringspartijen VVD en PvdA. Maar volgens de Groninger Bodem Beweging wordt nog steeds een 'enorme hoeveelheid' gas gewonnen. 

Een half jaar later maakt de Rijksoverheid bekend dat de gaswinning "zo ver als momenteel haalbaar is" wordt verminderd. In het tweede halfjaar van 2015 zal niet meer dan 13,5 miljard kubieke meter gas worden geboord, waardoor de totale gasproductie van dat jaar niet hoger komt te liggen dan dertig miljard kubieke meter (eerder was 39,4 miljard het streefgetal). In november schroeft het kabinet op last van de Raad van StateEen belangrijke adviseur van de regering over wetgeving en bestuur en tevens de hoogste bestuursrechter van het land. Net als bijvoorbeeld de Algemene Rekenkamer en de Nationale Ombudsman heeft de Raad van State een grondwettelijke taak die onafhankelijk van de regering moet worden uitgevoerd. De regering is volgens de wet verplicht om advies te vragen aan de Raad van State over wetsvoorstellen, ‘algemene maatregelen van bestuur’ en goedkeuring van internationale verdragen. de gaswinning nog eens terug naar 27 miljard kubieke meter.

Op de Grote Markt in Groningen hebben zich enkele honderden actievoerders verzameld die protesteren tegen de gaswinning in de provincie.

Het duurt uiteindelijk tot oktober 2016 tot de regering een definitief gaswinningsbesluit neemt. De gaswinning wordt nog eens beperkt: de komende vijf jaar mag maximaal 24 miljard kubieke meter gas worden gewonnen. Kamp, in onderstaande video: "Het is pas echt verleden tijd als de mensen in Groningen merken dat de zaak weer rustig is." Het aantal bevingen is sterk gedaald, maar voor de Groningers is 24 miljard nog steeds te veel: zij eisen halvering naar twaalf miljard ‘kuub’. Dat getal is gebaseerd op een oud advies van Staatstoezicht op de Mijnen: bij een gaswinning van die omvang zou Groningen geheel aardbevingsvrij zijn.

Voor het derde jaar op rij verlaagt het kabinet de gaswinning. 

Op basis van "voortschrijdend inzicht" denkt Staatstoezicht op de MijnenDe toezichthouder die het naleven van de wetten over opsporen, winnen, opslaan en transporteren van delfstoffen controleert. nu dat een omvang van 24 miljard kuub aanvaardbaar is: "Op basis van de informatie die wij nu hebben verwachten wij dat bij 24 miljard het veld nog rustiger zal worden." De komende vijf jaar hoeft de winning dus niet verder omlaag. Maar dat verandert begin 2018 na een aardbeving in Zeerijp met een kracht van 3,4 op de schaal van Richter. Onder toenemende publieke druk vraagt minister Wiebes, de opvolger van Kamp, een nieuw spoedadvies van Staatstoezicht op de Mijnen. Die adviseert terug te gaan naar 12 miljard kubieke meter gaswinning. Maar Wiebes wil verder gaan: ,,De gaswinning gaat naar nul.” Het kabinet besluit in maart 2018 vervolgens de kraan stapsgewijs helemaal dicht te draaien. De productie in Slochteren komt in 2030 ten einde. Wiebes wordt door de Groningse bevolking bejubeld om dit besluit. Maar de vreugde slaat snel om in teleurstelling als blijkt dat de door hem toegezegde snellere schadeafhandeling niet minder, maar meer vertraging oploopt.

"Het is pas echt verleden tijd als de mensen in Groningen merken dat de zaak weer rustig is."

Voormalig minister Henk Kamp (Economische Zaken)

Welke gevolgen heeft het dichtdraaien van de gaskraan?

Er moet meer aardgas geïmporteerd worden uit Rusland, Noorwegen en het Midden-Oosten. Voor het eerst importeert Nederland meer gas dan dat het exporteert. Door de lagere gasprijs en de verminderde productie haalt de Nederlandse overheid volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek steeds minder geld uit aardgasbaten. "In 2013 bestond nog ruim negen procent van de inkomsten van de overheid uit aardgasbaten, in 2015 was dit gedaald tot drie procent. De totale aardgasbaten daalden van 15,4 miljard euro in 2013 tot 5,3 miljard euro in 2015." Volgens het CBS is het Groningse aardgas inmiddels voor tachtig procent op. Met het huidige productieniveau kan nog zeventien jaar lang aardgas worden gewonnen.

Deel alinea

Een door aardbevingen beschadigd café in Zeerijp is verstevigd met balken.

Het aantal aardbevingen is weliswaar sterk afgenomen sinds de gaskraan verder is dichtgedraaid, maar dat wil niet zeggen dat Groningen van alle problemen af is. Zo wordt de provincie op 8 januari 2018 getroffen door de zwaarste aardbeving sinds 2012, met een kracht van 3,4. En ondanks het verder dichtdraaien van de kraan is er in mei 2019 opnieuw een beving met diezelfde kracht. De publieke verontwaardiging en politieke druk over de trage afhandeling van de schade en de aardgaswinning nemen nog meer toe. Het leidt in 2019 uiteindelijk tot excuses van premier Rutte in de Tweede Kamer:

Premier Rutte biedt namens de regering zijn excuses aan.

Het kan wel 25 jaar duren voordat alle huizen van de provincie voldoende verstevigd zijn. Huizen die bovendien sterk in waarde dalen, in een provincie die al kampt met leegloop en werkloosheid. Al sinds 1959 draagt Groningen de lasten van de gaswinning waar heel Nederland de vruchten van heeft geplukt. Met dank aan Napoleon.

In het kort:

  • In 1959 wordt een gigantische gasbel gevonden onder de provincie Groningen. Aanvankelijk reageren Groningers opgetogen, maar de opbrengsten behoren toe aan de staat.

  • Omdat de Nederlandse staat maar weinig investeert in de provincie (één procent van de opbrengsten), is de gaswinning al snel omstreden in Groningen.

  • De Groningse bodem daalt door de gaswinning, wat gaandeweg leidt tot aardbevingen. Begin 2013 nemen die vrij plotseling sterk toe in aantal en omvang. Dat leidt tot veel schade aan huizen.

  • Aanvankelijk aarzelt minister Kamp om de gaswinning terug te schroeven, maar uiteindelijk gaat het kabinet toch overstag. Drie jaar op rij wordt de gaswinning teruggeschroefd; uiteindelijk naar 24 miljard kuub.

  • Daardoor moet er bijvoorbeeld gas uit Rusland worden geïmporteerd en haalt de staat minder geld uit aardgasbaten.

  • Er zou nog 17 jaar gas kunnen worden gewonnen uit het Groningse veld, dat voor 80 procent leeg is. Het kan nog 25 jaar duren voor alle huizen in de provincie voldoende zijn verstevigd.

Deel dit venster

collection

De Canon van Nederland

Aan de hand van historische personen, gebeurtenissen en onderwerpen belicht NPO Focus de vijftig belangrijkste hoogte- en dieptepunten uit de Nederlandse geschiedenis, van de hunebedden tot Annie M.G. Schmidt.