Is de vergrijzing een probleem?

5 minuten leestijd

© ANP

Is de vergrijzing een probleem?

Je leest nu

Is de vergrijzing een probleem?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 72
  • 59155

Nederland is al jarenlang aan het vergrijzen: het aandeel van ouderen in de bevolking neemt toe. Wat betekent vergrijzing precies? Wat zijn de gevolgen van vergrijzing voor onze maatschappij? En wat doet de overheid ertegen?

Samengesteld door NPO Focus

Wat is vergrijzing?

Vergrijzing betekent kortweg dat het aandeel van de ouderen in de bevolking toeneemt. De gemiddelde leeftijd stijgt daardoor. Zo maken 65-plussers in Nederland in 1990 zo’n dertien procent van de bevolking uit. Bijna dertig jaar later is dat al negentien procent. En die trend zet zich volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) de komende decennia fors door.

Het verschilt overigens wel per streek en gemeente. In de grote steden valt het mee. Ook daar zien we vergrijzing, maar in steden ligt het percentage 65-plussers vaak een stuk lager dan het landelijk gemiddelde. In Limburg, Zeeuws-Vlaanderen, Drenthe en de grensgebieden voltrekt het proces zich juist versneld. Daar is al bijna een kwart van de inwoners rond de pensioengerechtigde leeftijd.

Deel alinea

Vergrijzing komt niet alleen in Nederland voor. Kijkend naar voorspellingen over de mondiale leeftijdsontwikkelingen in het verloop van deze eeuw, blijkt dat vrijwel alle landen er stevig mee te maken krijgen. Het gaat in de meeste gevallen langzamer naarmate het land armer en de levensverwachting dus lager is. In 2050 zijn de bejaarden al flink op weg en in 2100 hebben ze - bij wijze van spreken - vrijwel de hele wereld 'overgenomen' op delen van Afrika, India en het westen van Zuid-Amerika na.

Hoe is de vergrijzing ontstaan?

Om te beginnen leidt de euforie over de bevrijding na de Tweede Wereldoorlog – en het daarop volgende groeiende vertrouwen in de toekomst – in veel westerse landen, en ook in Nederland, tot een geboortegolf. De grote hoeveelheid mensen die geboren wordt in de zogeheten 'babyboom' tussen 1945 en 1954, begint nu dus rap ouder te worden.

Hoe komt het dat Nederland vergrijst?

In de jaren daarna zorgen de acceptatie en ruimere beschikbaarheid van anticonceptiemiddelen en de ontkerkelijking voor lagere geboortecijfers. Daardoor slaat de balans in bevolkingsopbouw door naar de Nederlander op leeftijd. Extra vergrijzing dus. Dat babyboom-effect is tijdelijk en zal in de toekomst, als de meeste babyboomers zijn overleden, geen invloed meer hebben op de bevolkingsopbouw.

Wat wel een grote rol blijft spelen, is de toegenomen levensverwachting. Nog niet zo heel lang geleden gooiden we vuil gewoon op straat en waren toiletten een luxe. De enorm verbeterde hygiëne heeft er voor gezorgd dat er veel minder pasgeborenen sterven. Ook leven we steeds gezonder: we wonen en eten beter, we bewegen meer, we werken verstandiger en de geneeskunde heeft indrukwekkende sprongen vooruit gemaakt. De kans om honderd te worden is in ons land de laatste zestig jaar maar liefst verzesvoudigd.

Deel alinea

Wat zijn de gevolgen van vergrijzing?

Dat de vergrijzing gevolgen heeft voor ons allemaal, grijs of niet, is onmiskenbaar. In Nederland werken we met een zogeheten omslagstelsel: als je op dit moment werkt, betaal je de uitkering van de generatie die nu met pensioen is. Door vergrijzing stijgt het aantal pensioengerechtigden, terwijl het aantal werkenden daalt. Werkenden moeten daardoor steeds meer premie afdragen. Daarbij komt dat ouderen extra voorzieningen nodig hebben, zoals bejaardenwoningen en zorg op allerlei gebied. Ook die kosten komen deels ten laste van de maatschappij.

Een ook al niet zo vrolijke, maar wel gangbare prognose is verder dat de jongere werkenden, die de lasten moeten dragen, dus minder te besteden zullen hebben en dat daardoor de economische groei zal remmen. De generatie die het allemaal moet betalen zal waarschijnlijk geneigd zijn het aantal kinderen te beperken. Daardoor zal de trend – veel ouderen, weinig jongeren – op langere termijn ook nog eens doorzetten. Dat laatste fenomeen noemen we ook wel ‘demografische fuik’ of ‘demografische val’.

Deel alinea

Maar er zijn ook positieve geluiden. Een mooi argument, aangedragen door het optimistische kamp, is dat ouderen meer besteden aan goede doelen. Daarmee leveren ze een positieve bijdrage aan de maatschappij. Nederlandse huishoudens besteden zo'n drie miljard euro per jaar aan collectes, donaties en contributies. Dat bedrag is in tien jaar tijd met ruim één miljard toegenomen en die trend zal zich met dank aan de ouderen voorzetten. Ook de kennis en ervaring die ouderen meenemen, worden als positief effect gezien.

In het sterk vergrijzende en krimpende Delfzijl probeert Foppe de Jong geld te verdienen aan ouderen.

Wat doet de overheid tegen vergrijzing?

Eén impopulaire maatregel is de verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd. Sinds 2013 gaat die leeftijd in stappen omhoog tot 67 jaar in 2024. Gevolg is dat mensen langer moeten doorwerken en dus langer meebetalen aan de AOW. Dat bespaart geld, helpt de AOW-regeling betaalbaar te houden en is volgens de meeste partijen onvermijdelijk.

Ook andere oplossingen zijn er op gericht het aantal werkenden te vergroten, bijvoorbeeld door investeringen in onderwijs, betere arbeidsperspectieven voor mensen met een migratie-achtergrond en betere kinderopvang zodat beide ouders kunnen werken. Daarnaast zijn er maatregelen als het verhogen van belastingen en korten op pensioenen.

Het antwoord op vergrijzing? "Meer jonge mensen krijgen," zegt econome Frederieke Megger.

Aan mogelijke oplossingen en maatregelen geen gebrek. Waarbij opgemerkt moet worden dat wat de ene politicus of wetenschapper als een prima plan ziet, door anderen niet zelden als onwerkbaar of zelfs immoreel wordt beoordeeld. Het is een behoorlijk verhitte en voortgaande discussie. En het blijft deels koffiedik kijken: de statistische prognoses, en daarmee de ideeën over de gevolgen van en oplossingen voor de vergrijzing, moeten met enige regelmaat worden bijgesteld.

Deel alinea
We moeten steeds langer doorwerken voor ons pensioen.

In het kort

  • Vergrijzing betekent kortweg dat het aandeel van de ouderen in de bevolking toeneemt, waardoor de gemiddelde leeftijd stijgt.

  • De ‘babyboomers’ die net na de Tweede Wereldoorlog zijn geboren, worden allemaal rap ouder. Maar ook de toenemende levensverwachting en gezondere leefstijl dragen bij aan de vergrijzing.

  • Het grootste gevolg van vergrijzing is dat een dalend aantal werkenden de uitkering moet betalen van een groeiend aantal pensioengerechtigden.

  • De overheid probeert het aantal werkenden te vergroten, met als bekendste maatregel de verhoging van de AOW-leeftijd.

Deel dit venster