Waarom is elke soort van belang binnen een ecosysteem?

11 minuten leestijd

Waarom is elke soort van belang binnen een ecosysteem?

Groen

Je leest nu

Waarom is elke soort van belang binnen een ecosysteem?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 46
  • 9654
Bekijk de collectie Groen en duurzaam24 verhalen
Bekijk de collectie Bètacanon36 verhalen

Of je nu een plant, dier, bacterie of schimmel bent, om als organisme te overleven heb je andere soorten nodig. Organismen maken deel uit van een levensgemeenschap, die soms klein en simpel kan zijn, zoals in een doucheputje waar alleen bacteriën en schimmels leven. Maar vaak is een levensgemeenschap juist uitgebreid en complex zoals in een tropisch regenwoud. Een ecosysteem is het geheel van planten, dieren, bacteriën en schimmels in een bepaalde omgeving.

Samengesteld door Corlijn de Groot - De Kennis van Nu

Een bekend en interessant ecosysteem in Nederland zijn de Oostvaardersplassen, een moerasgebied tussen Almere en Lelystad waar de natuur ongestoord haar gang kan gaan.

Wat is een voedselweb?

In de natuur draait alles om eten en gegeten worden, want elk organisme heeft nou eenmaal energie nodig om te overleven. In een ecosysteem is er een web van voedselketens: de ene soort eet de andere soort en is zelf weer voedsel voor een andere soort. Als één van de soorten wegvalt, hebben de andere soorten een probleem.

Neem het voedselweb in de zee. Plankton is geen voedsel voor de grootste roofvis ter wereld, de witte haai. Toch heeft ook de witte haai een groot probleem als er geen plankton meer in de zee te vinden zou zijn. De witte haai staat als roofdier aan de top van de voedselketen. Haaien eten roofdieren zoals zeehonden. Die zeehonden eten weer vissen die garnalen op het menu hebben staan en garnalen eten plankton. Als het plankton om een of andere reden wegvalt, stort de hele voedselketen in. Uiteindelijk krijgt ook de witte haai dan honger.

Maar wat gebeurt er als juist de haai, de top van de voedselketen wegvalt? Ook dan ontstaat er een probleem. De haai heeft namelijk ook een belangrijke taak binnen het ecosysteem: het dier voorkomt dat niet één bepaalde vis de oceaan gaat domineren. Wereldwijd stimuleren roofdieren de biodiversiteit binnen hun ecosysteem. Veel Nederlandse ecologen zijn dan ook verheugd over de mogelijke terugkeer van de wolf in Nederland.

© ANP

Planten en bloemen worden verzameld op het plein. Presentator Lodewijk Hoekstra wil dat de achteruitgang van biodiversiteit wordt aangepakt (2017).

Deel alinea

Ook in de Waddenzee is er sprake van een voedselweb, waarin soorten afhankelijk van elkaar zijn. Hoogleraar ecologie Han Olff, verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen, onderzoekt al jaren het voedselweb van de Waddenzee en wil een totaalverbod op de visserij in de Waddenzee om het ecosysteem de kans te geven zich te herstellen.

Hij vergelijkt dat voedselweb met een huis, maar helaas is het geen veilig huis om in te wonen. In deze reportage van EenVandaag beschrijft hij het als volgt: "Een bouwwerk met breuken in het fundament, met scheuren in de muren en een dak dat er gedeeltelijk af is."

Olff wil een totaalverbod op de visserij in de Waddenzee om het ecosysteem de kans te geven zich te herstellen. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Wat zijn biobouwers?

Soorten zijn niet alleen belangrijk omdat ze onderdeel zijn van een voedselweb. Er zijn ook soorten die hun omgeving met hun aanwezigheid of door hun activiteiten sterk veranderen en vaak ook aantrekkelijker maken voor andere organismen. Zulke soorten noem je biobouwers.

Mosselen zijn een goed voorbeeld. Deze schelpdieren vormen mosselbanken, een vaste ondergrond waar andere soorten zich kunnen vestigen. Op en rond mosselbanken groeien veel planten en dieren, zoals slakjes, garnalen en zeewieren. Die soorten worden weer gegeten door bijvoorbeeld wadvogels. Zonder mosselen zou er dus veel minder leven zijn in de Waddenzee. Daarom wordt ook wel gezegd:

Deel alinea
"Mosselbanken zijn de koraalriffen van de Waddenzee"

Bodemecoloog Matty Berg van de Vrije Universiteit in Amsterdam doet onderzoek naar biobouwers. In het tv-programma Vroege Vogels gaat hij samen met presentator Milouska Meulens op zoek naar kwelderspringers. Dat zijn piepkleine insecten die kleine gangetjes in het zand maken en zo de bodem goed beluchten. Zo maken zij de bodem geschikt voor andere diersoorten die zelf niet in staat zijn om te graven. Maar ook planten profiteren van het omwoelen van de grond door kwelderspringers. Zo maken ze de bodem vruchtbaarder.

Ook planten profiteren van het omwoelen van de grond door kwelderspringers. Ze maken de bodem vruchtbaar. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Hoe ontstaat een natuurlijk evenwicht?

Binnen een ecosysteem zijn er schommelingen. Het ene jaar domineren de merels in je achtertuin, het jaar erop zijn het de mussen. Grote veranderingen in korte tijd zijn zeldzaam: een kale toendra verandert niet plotseling in een bos met totaal andere planten- en diersoorten. Je spreekt binnen een ecosysteem van een natuurlijk evenwicht als er een balans is tussen de factoren die de verscheidenheid aan soorten binnen een ecosysteem bevorderen of beperken.

Die balans is dynamisch, wat wil zeggen dat er wel schommelingen kunnen zijn. Na een zachte winter zijn er bijvoorbeeld meer muizen, maar als roofdieren vervolgens extra veel muizen eten, ontstaat er toch geen muizenplaag. Zo herstelt een gezond ecosysteem zonder ingrijpen van de mens, en ontstaat er weer een evenwicht.

© ANP

De muizenplaag die in 2015 de provincie Friesland teisterde, heeft meer dan twaalfduizend hectare grasland aangetast. 

Deel alinea

Als een ecosysteem zichzelf niet herstelt, is dat vaak te wijten aan menselijk handelen. Het kappen van bomen, jagen en overbevissing kunnen het ecosysteem bijvoorbeeld zo ernstig verstoren dat soorten verdwijnen en nooit meer terugkomen. Maar het is niet altijd de schuld van de mens. Er zijn ook ecosystemen die zonder verstoring van buitenaf toch regelmatig veranderen van samenstelling van soorten. Chaotische fluctuatie noemen biologen dat fenomeen.

De natuur in Nederland is versnipperd in kleine gebieden die niet of nauwelijks met elkaar verbonden zijn. Wegen en bebouwing werpen barrières op voor organismen. Soorten met een klein leefgebied zijn extra kwetsbaar: de overlevingskansen van een soort nemen af. Om ecosystemen te beschermen zijn er in Nederland al meer dan zestig ecoducten aangelegd. In het wetenschapsprogramma De Kennis van Nu legt ecoloog Edgar van der Grift van de Wageningen Universiteit uit waarom het zo belangrijk is om onze natuurgebieden met elkaar te verbinden.

Ecoducten moeten de afzonderlijke natuurgebieden weer met elkaar verbinden. Doen ze waarvoor ze bedoeld zijn? De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Hoe ontwikkelt een ecosysteem zich?

In de stad zie je nog weleens braakliggende terreinen waar voorheen gebouwen hebben staan. Het zijn vaak kale, lege terreinen waar nauwelijks wat groeit. De eerste planten die je op zo’n bouwterrein ziet verschijnen zijn vaak eenjarige soorten als melganzenvoet en de klaproos.

Mensen beschouwen deze soorten vaak als onkruid, maar biologen noemen het pioniersoorten. Ze zijn gespecialiseerd in het koloniseren van braakliggende grond. Pioniersoorten zijn heel belangrijk omdat ze de weg vrijmaken voor andere planten- en diersoorten om zich in hetzelfde gebied te vestigen. En zo wordt een kale lap grond langzaam steeds rijker aan biodiversiteit. Dit proces heet ecologische successie.

Deel alinea

Ecologische successie leidt uiteindelijk tot een stadium waarin alles in evenwicht is en het voor nieuwe soorten heel moeilijk wordt om zich nog te vestigen in het gebied. Dit wordt het climaxstadium genoemd. Een voorbeeld van een climax-ecosysteem is tropisch regenwoud, een natuurgebied met extreem hoge biodiversiteit. In een gebied van slechts tien vierkante kilometer kun je daar al 1500 bloeiende planten, 750 boomsoorten, 400 vogelsoorten en 150 vlindersoorten aantreffen.

Het grootste deel van de soorten die in tropische wouden leven zijn nog niet eens ontdekt en hebben nog geen soortnaam gekregen. Nieuw ontdekte soorten worden regelmatig vernoemd naar bekende mensen: zo is er een mot vernoemd naar Donald Trump en een kever naar André Kuipers

In de onderstaande aflevering van Bio-Bits zie je hoe de diversiteit binnen een ecosysteem toeneemt maar ook hoe een ecosysteem door menselijk toedoen vernietigd wordt. Bioloog Sarah Darwin gaat op bezoek bij Hans Leusen die veertig jaar geleden naar Brazilië kwam om er een tabaksplantage aan te leggen.

Veel tropisch regenwoud in Brazilië is verloren gegaan om ruimte te maken voor landbouwgewassen. 

Hoe kan een ecosysteem ontwricht raken?

In 1954 kiepert een Oegandese ambtenaar een emmer vol met nijlbaars in het Afrikaanse Victoriameer. Deze roofvis komt daar oorspronkelijk niet voor, maar nu domineert de nieuwe bewoner het Victoriameer. Dat ene emmertje met vis verwoest in korte tijd een volledig ecosystemen. De eiwitrijke nijlbaars moet als voedsel dienen voor de hongerige bevolking.

Dat het goedbedoelde plan anders uitpakt en dat het verwoesten van een ecosysteem ook desastreuse gevolgen heeft voor de mensen die om het meer leven, is te zien in de documentaire Darwin’s Nightmare, een film van cineast Hupert Sauper.

"Slechts één kant van de wereld plukt er de vruchten van."

Het Victoriameer is een extreem voorbeeld, maar ecosystemen kunnen op allerlei manieren onder druk komen te staan. In Nederland neemt bijvoorbeeld de afgelopen decennia het aantal insecten sterk af, volgens sommige schattingen met wel twee derde tot driekwart van het totaal. Waarschijnlijk zijn daarvoor meerdere oorzaken, waaronder het gebruik van bestrijdingsmiddelen in de landbouw.

Insectenonderzoekers spreken al van een ecologische ramp, ook omdat de insectenafname effecten heeft op het verdere ecosysteem. Insecten staan namelijk op het menu van veel vogels. Vogelecoloog Theunis Piersma ziet al steeds minder insectenetende vogels, zoals spreeuwen en zwaluwen.

Deel alinea

Zal een succesvolle soort altijd maar blijven toenemen in aantal?

Ook in Australië voltrok zich een ecologische ramp. In 1935 halen Australiërs reuzenpadden naar hun land. Het is de bedoeling om de padden in te zetten als biologisch bestrijdingsmiddel. De boeren die suikerriet verbouwen verwachten dat de padden hen van de kevers, die suikerriet eten, verlossen.

Maar deze pad is giftig en roofdieren die het dier eten sterven. Ze hebben in Australië (nog) geen natuurlijke vijanden. Tot op de dag van vandaag vormen de reuzenpadden een gigantische plaag en het dier wint steeds meer terrein. Zowel de nijlbaars in het Victoriameer als de reuzenpad in Australië zijn voorbeelden van zogenaamde invasieve exoten, oftewel soorten die door menselijk toedoen in een nieuw gebied terechtkomen en in hun nieuwe leefomgeving schade aanrichten.

Is de opmars van de invasieve exoten nog te stoppen? In dit fragment zie je hoe ecosystemen zich soms weten te herstellen doordat de voedselbronnen van de invasieve exoten bijvoorbeeld uitgeput raken. Of dat voor Australië en het Victoriameer ook geldt, zal nog moeten blijken.

Als de reuzenpad de draagkracht van het ecosysteem overschrijdt, zal de populatiedichtheid teruglopen.

Deel alinea

In het kort

    • Een ecosysteem is het geheel van planten, dieren, bacteriën en schimmels in een bepaalde omgeving en kan groot of klein zijn. Binnen zo'n ecosysteem zijn één of meer voedselketens. Het geheel aan voedselketens noem je een voedselweb.
    • Biobouwers zijn soorten die hun omgeving met hun aanwezigheid of door hun activiteiten sterk veranderen. Deze soorten maken een ecosysteem vaak weer aantrekkelijk voor andere organismen.
    • Bij een natuurlijk evenwicht is er een balans tussen factoren die de verscheidenheid aan soorten binnen een ecosysteem bevorderen of beperken. Deze balans kan schommelen.
    • Ecologische successie is de ontwikkeling die een ecosysteem doormaakt. Eerst komen de pioniers en na verloop van tijd bereikt het ecosysteem het climaxstadium.
    • Invasieve exoten zijn soorten die door menselijk toedoen in een nieuw leefgebied terecht zijn gekomen. Op hun nieuwe plek richten zij schade aan. Ze kunnen een ecosysteem compleet ontwrichten.

Deel dit venster

collection

Bètacanon

Bètaonderwerpen waar elke Nederlander iets van af zou moeten weten, met onder meer de oerknal, het periodiek systeem en de kwijlende honden van Pavlov.