Hoe kon plastic zo'n milieuprobleem worden?

11 minuten leestijd

Hoe kon plastic zo'n milieuprobleem worden?

Focus tv

Je leest nu

Hoe kon plastic zo'n milieuprobleem worden?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 28
  • 8988
Bekijk de collectie Bètacanon30 verhalen
Bekijk de collectie Aardrijkskunde32 verhalen

Per jaar maken we bijna 250 miljoen ton aan plastic, verdeeld over een oneindigheid aan verschillende producten als smartphones, boodschappentasjes en zelfs cosmetica. Wat begon als symbool voor modernisering is veranderd in een immens milieuprobleem. Wat gebeurt er met al dat plastic? Heeft het zin om het te recyclen? En komt het ook in ons lichaam terecht?

Samengesteld door Mart Vogel - Focus

Wat is plastic en hoe maak je het?

Overal waar je kijkt, zie je plastic. Vanaf 1950 verandert het materiaal de manier waarop we leven ingrijpend. Het zit in onze kleren, cosmetica, speelgoed, smartphones en auto’s. Iedereen kent het, maar wat is het eigenlijk? Plastic is een overkoepelende term voor kunststof materialen die we maken uit natuurlijke producten als aardolie, planten en gas.

Plastic bestaat uit polymeren, lange moleculen die bestaan uit steeds dezelfde bouwstenen. Je kan het vergelijken met een ketting met allemaal dezelfde kralen. In de natuur komen polymeren overal voor. In bijvoorbeeld hout, katoen, rubber en DNA. Dit noem je ook wel natuurlijke polymeren.

Deel alinea
Plastic is een overkoepelende term voor allerlei producten. Als het aan de Europese Commissie ligt, worden wegwerpproducten zoals deze plastic rietjes vanaf 2021 verboden.

Plastics zijn zogenoemde kunstmatige polymeren. De grondstof van de meeste plastics is aardolie. Met tien kilo aardolie heb je al voldoende voor het maken van zo’n drieduizend Albert Heijn-tasjes. Van ongeveer tien procent van de olie maken we plastic, de rest zetten we om in bijvoorbeeld benzine of stookolie. Tegenwoordig maken we steeds vaker plastic van plantaardige materialen zoals hout, suikerriet of zeewier. Deze bioplastics zijn vriendelijker voor het milieu. Ze breken af in stoffen die andere planten en dieren kunnen hergebruiken, waardoor ze niet door het ecosysteem blijven zwerven en schade aanrichten.

Het woord plastic stamt af van het Griekse woord plastikos, dat groeien of vormen betekent. Tijdens het maakproces is de stof namelijk makkelijk van vorm te veranderen.

Plastic was vroeger zo populair dat er zelfs een heel huis van gebouwd werd. 

Welke soorten plastic zijn er?

Er zijn verschillende soorten plastic die we allemaal voor andere doeleinden gebruiken. Ze zijn te verdelen in twee families: thermoplasten, die zacht worden wanneer je ze verhit en thermoharders, die bij verhitting dezelfde vorm behouden. 

Thermoplasten hebben als groot voordeel dat ze makkelijker van vorm te veranderen zijn. Ze zijn dus goed recyclebaar. Veel van onze gebruiksvoorwerpen, zoals plastic zakken, speelgoed en piepschuim, zijn gemaakt van dit soort plastic. De moleculen van thermoplasten bestaan uit lange ketens, die losjes aan elkaar plakken. Als ze verwarmd worden, kunnen de ketens makkelijk langs elkaar bewegen, wat het stofje vormbaar maakt. 

Thermoharders bestaan uit polymeren die op veel plekken sterk met elkaar verbonden zijn. De ketens zitten stevig vast en kunnen niet afzonderlijk van elkaar bewegen. Bij hoge temperaturen verbrandt het materiaal, waardoor het niet recyclebaar is. Thermoharders zijn vaak moeilijker te maken.  

Deel alinea

Een groot deel van het ingezamelde plastic bestaat uit niet-bruikbaar materiaal zoals folies en vleesschaaltjes.

Wie ontdekte plastic?

Hoewel mensen plastic vaak zien als een moderne kunststof, gebruiken we natuurlijke polymeren al langer. Zo speelt het volk de Olmeken zo’n 1500 jaar voor Christus al met ballen van rubber (ook een natuurlijk polymeer). En middeleeuwse vaklieden maken de ruiten in lantaarns van doorzichtige plakken van koehoorn. Hoorn is gemaakt van keratine, hetzelfde materiaal als onze nagels en haren. Rond 1840 vraagt de Brit Thomas Hancock patent aan op gevulkaniseerd rubber. Door toevoeging van zwavel wordt het zachte rubber harder en duurzamer. Zo kunnen banden voor fietsen en later auto’s gemaakt worden.

Deel alinea

In 1907 maakt de Belgisch-Amerikaanse Leo Baekeland het eerste volledig synthetische plastic uit aardolie. Hij vernoemt het naar zichzelf: bakeliet. De nieuwe stof geleidt geen stroom en kan goed tegen hitte. Men gebruikt het in een breed scala aan producten. Van radio’s en telefoons tot keukengerei, juwelen en speelgoed. Bakeliet is een daverend succes dat binnen korte tijd overal opduikt. Al snel staat het nieuwe materiaal symbool voor het moderne leven. Ook de oorlog helpt mee aan de opkomst van plastic. Het materiaal is goedkoop, makkelijk te maken en breed toepasbaar, zoals militaire auto’s, radars en geweren. In 1993 roept de American Chemical Society bakeliet uit tot historische chemische mijlpaal door de significantie van de stof voor de chemie. 

In de jaren na de bakeliet-boom vinden scheikundigen en uitvinders nieuwe soorten plastic met andere eigenschappen uit. Men ontdekt dat kleine veranderingen aan het polymeer invloed hebben op de hardheid van het plastic en hoe lang het meegaat. Hard plastic blijkt een goede vervanging voor glas. Handig voor drinkbekers en etensbakjes die tegen een stootje moeten kunnen. Glas breekt als het valt, maar plastic stuitert vrolijk omhoog. Het nieuwe materiaal lijkt oneindig mee te gaan. Jaren later blijkt dat ook een enorm nadeel te hebben. Want hoe kom je er weer vanaf?

Industrieel ontwerper Robert Wendrich laat zien dat plastic bijna overal in zit.

Heeft het zin om plastic te recyclen?

In de jaren negentig wordt het steeds duidelijker dat het duurzame plastic ook een duister randje heeft. In 1997 ontdekt kapitein Charles Moore een drijvende plastic vuilnisbelt in de grote oceaan, die later bekend komt te staan als de ‘plastic soep’. Plastic afval duikt overal op. Iedereen kent de foto van de zeevogel die met een maag vol plastic op het strand ligt. Het ooit zo revolutionaire plastic verandert in een symbool voor milieuvervuiling en er ontstaat vraag naar alternatieven. 

Deel alinea

© Wikimedia / Chris Jordan

Aan de maaginhoud van dode vogels is vaak te zien dat ze plastic hebben gegeten.

In de daarop volgende jaren beginnen mensen met het scheiden van plastic afval. Heeft dit zin? Niet echt, concludeert het Centraal Planbureau in september 2017. De manier waarop we plastic afval inzamelen en gebruiken heeft weinig effect op het milieu.

Dit komt doordat we van het ingezamelde materiaal geen hoogwaardig product kunnen maken. Ingezameld plastic is een mengelmoes met allemaal verschillende soorten plastic die we niet goed kunnen scheiden. Hierdoor kunnen we er alleen een materiaal van lage kwaliteit van maken, bijvoorbeeld paaltjes langs de weg of ondersteuning voor treinrails. Het is de kunst om het afval zo te scheiden, dat je hetzelfde plastic kan maken als waar het afval uit bestond. Dan heb niet steeds nieuwe grondstoffen nodig.

Ook vermindert het recyclen van plastic de Nederlandse CO2-uitstoot bijna niet, volgens onderzoekers slechts met 0,10 tot 0,15 procent. Daarnaast leidt het inzamelen niet tot vermindering van plastic in het oppervlaktewater. 

Moeten we dan stoppen met inzamelen? Misschien niet. Technologische ontwikkelingen moeten het in de toekomst mogelijk maken om plastic beter te sorteren. Moderne machines die momenteel ontwikkeld worden, kunnen verschillende soorten plastic beter scheiden. 

Jaap ontwikkelt een methode om verschillende typen plastic beter te kunnen scheiden. Bekijk de hele uitzending hier

Waar blijft al dat plastic?

Per jaar produceren we zo’n 250 miljoen ton aan plastic, waarvan ongeveer de helft voor eenmalig gebruik is. Lang niet al het plastic komt netjes bij afvalverwerkingsbedrijven terecht: elk jaar verdwijnt er zo’n acht miljoen ton in zee. Door zeestromen concentreert plastic zich in vijf megadraaikolken, de zogenoemde gyres, die duizenden vierkante kilometers beslaan. Deze verzamelplaatsen noemen we ook wel de ‘plastic soep’, of de plastic vuilnisbelten van de oceaan. Twee van deze gyres liggen in de Atlantische Oceaan, twee in de Stille Oceaan en een in de Indische Oceaan.

De route van plastic

Door zeestromingen wordt plastic over de hele wereld verspreid. Op de website van Plastic Adrift kun je zien welke weg een stukje plastic aflegt vanaf de plek waar het in het water terechtkomt. 

Deel alinea

Maar die plastic soep is nog lang niet alles: de laatste tien jaar groeit bij de wetenschap het idee dat er iets ontbreekt. Terwijl we wereldwijd steeds meer plastic gebruiken, groeit de zichtbare plastic soep in de oceanen niet. Het plastic dat we in de gyres zien, is dus waarschijnlijk maar een fractie van het plastic dat verdwenen is in de rest van de oceaan. 

Waar is de rest dan gebleven? Op die vraag is nog geen duidelijk antwoord te geven. Onderzoekers vermoeden dat een deel van al het plastic in het water naar de zeebodem zinkt, doordat schimmels, bacteriën en algen zich erop hebben genesteld. Maar of die organismen het plastic ook afbreken, weten we nog niet.

Een ander deel van het plastic in zee is niet meer terug te vinden doordat het uit elkaar is gevallen in micro- en nanoplastics: plasticdeeltjes die zo klein zijn dat je ze niet of nauwelijks kunt zien. Dat gebeurt doordat stukken plastic onder invloed van zonlicht, zout water en golven afbreken tot steeds kleinere stukjes.

Ook bijvoorbeeld synthetische kleding en cosmetica, zoals tandpasta en douchegel, zijn trouwens een bron van microplastics. Toiletartikelen bevatten vaak kleine plastic bolletjes om je tanden te bleken of je gezicht te scrubben. Ook deze microplastics komen via het rioolwater in zee terecht; ze zijn namelijk zo klein dat we ze niet uit het water kunnen halen.

Microplastics kunnen niet makkelijk uit het Nederlandse rioolwater gehaald worden.

Komt plastic ook in ons lichaam terecht?

Veel zeedieren zien ronddrijvende plastic tasjes, boterhamzakjes en flessendopjes voor voedsel aan. Daardoor komt er veel plastic in de magen van dieren terecht. Voor kleine dieren, zoals garnalen, lijken ook microplastics een lekker hapje. Andere zeebewoners eten deze diertjes, waardoor de microdeeltjes zich door het hele ecosysteem verspreiden. 

Deel alinea

Plastic komt via zeedieren in de voedselketen terecht. Bekijk de hele uitzending op NPO Start

Ook wij mensen krijgen micro- en nanoplastics binnen, weten we uit onderzoek. In zowel onze longen als ons maagdarmkanaal – en misschien op nog wel meer plekken – kan plastic zitten. Onlangs vonden onderzoekers maar liefst negen soorten plastic in de ontlasting van menselijke proefpersonen. Het zou best eens kunnen dat dat te maken heeft met het eten van zeedieren die zelf microplastics hebben binnengekregen. Maar de onderzoekers vermoeden dat er ook plasticdeeltjes in ons lichaam terechtkomen via het plastic waarin ons voedsel verpakt is. Bovendien zitten er microplastics in de lucht, en kunnen we ze dus ook inademen. Wetenschappers ontdekten bijvoorbeeld plasticdeeltjes in de longen van mensen die werken in de textielindustrie.

Wat heeft al dat plastic in ons lichaam voor gevolgen? Daarover is nog maar weinig bekend. Waarschijnlijk hoesten we een groot deel van de microplastics in onze longen gewoon weer op, maar het lijkt erop dat de deeltjes ook tot ontstekingen kunnen leiden. En ook de invloed van plasticdeeltjes in ons maagdarmkanaal is nog onduidelijk. Uit onderzoek bij dieren weten we wel dat microplastics uiteindelijk in de lever en de bloedbaan terecht kunnen komen, waarbij ze onder andere leverproblemen kunnen veroorzaken. Of dat bij mensen ook zo is, moet nog worden onderzocht.

In radioprogramma Focus vertelde hoogleraar ecotoxicologie Martina Vijver over haar onderzoek naar de effecten van plasticdeeltjes op levende organismen. Beluister het gesprek hier

Boyan Slat tijdens de presentatie over de voortgang van The Ocean Cleanup in Utrecht.

Hoe halen we het plastic uit de oceaan?

Het schoonmaken van de plastic soep in onze oceanen zou onbegonnen werk zijn. Of niet? Boyan Slat van The Ocean Cleanup denkt er een oplossing voor gevonden te hebben. De Delftenaar werkt al een aantal jaar aan zijn idee om met grote drijvende plasticvangers de oceanen op te ruimen.

Het team achter The Ocean Cleanup wil de zeestroming gebruiken om het plastic in grote u-vormige schermen op te vangen. Die plasticvangers drijven met de stroom mee, maar worden afgeremd door een anker waardoor het afval tegen het scherm botst en blijft vastzitten. Na een aantal jaar leegt het team de plasticvallen. De schermen gebruiken geen energie, maar bewegen voort met de kracht van het stromende water.

Met een speciaal algoritme bepaalt het team de beste plekken om de plasticvangers uit te zetten, waarna ze op afstand monitoren of alles goed gaat. Slat verwacht dat zijn idee in vijf jaar tot vijftig procent van de plastic soep in de grote oceaan op kan ruimen. Door grote stukken plastic op tijd weg te halen, wil hij voorkomen dat het afbreekt tot gevaarlijke microdeeltjes.

Deel alinea

Boyan Slat heeft grootse plannen met The Ocean Cleanup.

Wat zijn de alternatieven voor plastic?

Nu de nadruk in onze maatschappij steeds meer komt te liggen op duurzaamheid, neemt ook de vraag toe naar plastics die biologisch afbreekbaar zijn en daarbij geen milieuschade veroorzaken. Zo bestaat bioplastic (soms deels) uit plantaardig materiaal in plaats van aardolie. Als we minder schadelijk materiaal gebruiken tijdens de productie, zijn er ook minder gevolgen als de stof in het milieu terechtkomt.

Een van de mogelijke grondstoffen voor bioplastics is maiszetmeel, maar we kunnen ze ook maken van suikerriet en zelfs van zeewier. Ook experimenteren wetenschappers met micro-organismen zoals algen die afvalstoffen produceren waar we bioplastic van kunnen maken. 

Maar de term bioplastic betekent niet dat de stof ook snel afbreekt; dat soort materialen heten biologisch afbreekbare plastics. Het onderscheid tussen die twee is niet voor iedereen duidelijk, en dat leidt tot verwarring bij consumenten. Daardoor komt er nu regelmatig niet-afbreekbaar plastic bij het gft-afval terecht, melden afvalverwerkingsbedrijven.

Deel alinea

Plastic veranderde van symbool voor modernisering in een milieuramp. Duurzame alternatieven en technologische ontwikkeling op het gebied van recycling en bioplastic moeten ervoor zorgen dat dit beeld weer bijtrekt.

Olympisch windsurfer Dorian van Rijsselberghe laat zien hoe slecht het met de waterkwaliteit gesteld is in Rio tijdens de training voor de Olympische Spelen. 

In het kort

  • Plastic bestaat uit polymeren, lange moleculen van steeds dezelfde bouwstenen.

  • Plastics zijn te verdelen in twee families: thermoplasten, die zacht worden wanneer je ze verhit en thermoharders, die bij verhitting dezelfde vorm behouden. 

  • In 1907 maakt de Belgisch-Amerikaanse Leo Baekeland het eerste volledig synthetische plastic uit aardolie.

  • Het Centraal Planbureau concludeert in 2017 dat de manier waarop we plastic recyclen weinig effect heeft op het milieu. Technologische ontwikkelingen moeten het in de toekomst mogelijk maken om plastic beter te sorteren.

  • Lang niet al het plastic komt terecht in de bekende 'plastic soep'. Van een groot deel van al het plastic dat in de natuur terechtkomt weten we niet goed waar het is gebleven.

  • Ook wij mensen krijgen micro- en nanoplastics binnen: in zowel onze longen als ons maagdarmkanaal – en misschien op nog wel meer plekken – kan plastic zitten. Wat dat voor gevolgen heeft voor onze gezondheid, is nog onduidelijk.

  • Met The Ocean Cleanup ontwikkelt de Nederlandse ondernemer Boyan Slat een methode om de plastic soep op te ruimen. 

  • Onderzoekers experimenteren met de productie van biologisch afbreekbare plastics. Ook maken ze bioplastics, die (deels) bestaan uit plantaardig materiaal in plaats van aardolie. 

Deel dit venster

collection

Focus

In tv-programma Focus gaan Elisabeth van Nimwegen en Diederik Jekel op onderzoek uit in de wetenschappelijke wereld. Ze nemen de kijker mee naar de nieuwste inzichten en ontdekkingen. Hoe beïnvloeden die ons dagelijks leven?

Iedere woensdag om 20:45 op NPO 2