Big Brother is watching you: de opkomst van reality-tv

8 minuten leestijd

© ANP Kippa

Big Brother is watching you: de opkomst van reality-tv

Nostalgie

Je leest nu

Big Brother is watching you: de opkomst van reality-tv

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 17
  • 4088

Van Utopia, Temptation Island tot Boer Zoekt Vrouw. Televisieprogramma's met 'gewone' mensen in de hoofdrol zijn niet meer weg te denken van de Nederlandse televisie. Hoe komt reality-tv op in Nederland en waar ligt de grens?

Samengesteld door Tess de Bruijn - Andere Tijden

Waar het idee vandaan komt om gewone mensen te filmen

In de jaren na de eerste televisie-uitzending in 1951 groeit de tv uit tot een razend populair massamedium en het toestel wordt het middelpunt van de Nederlandse huiskamer. In de jaren zestig komt een nieuw genre op: reality-tv. Dit genre volgt de levens van ‘gewone’ mensen in plaats van televisiepresentatoren, bekende artiesten of acteurs. Er zijn drie grote categorieën te onderscheiden binnen het genre reality-tv: spelprogramma’s, datingprogramma’s en talentenjachten.

Welke veranderingen heeft het televisieaanbod in de loop der jaren ondergaan?

Deel alinea

Amusement is in de jaren zeventig en tachtig de grote trekker van de televisie. En dan vooral de familieshows, met spelprogramma’s waarin gewone Nederlandse koppels tegen elkaar strijden. Maar ook talentenjachten leveren de omroepen hoge kijkcijfers op. De SoundmixshowDe Soundmixshow is een talentenjachtprogramma bedacht en gepresenteerd door Henny Huisman. Deelnemers zingen tijdens de uitzending live een nummer van een beroepsartiest na. In 2002 komt er een abrupt einde aan het programma en neemt het talentenjachtprogramma Idols het stokje over.  van Henny Huisman start in 1985 en is razend populair. Vanaf 1988 kunnen kijkers voor het eerst hun stem uitbrengen op hun favoriet. Tijdens de finale is het telefoonnet urenlang overbelast door de velen telefoontjes aan de KRO.

Verzoek van Henny Huisman in Brandpunt om niet meer te bellen, omdat het landelijk telefoonnet platligt.

De verschillende omroepverenigingen proberen elkaar tijdens de jaren zeventig en tachtig te overtreffen met nieuwe realityshows. Zes of zeven miljoen kijkers voor zo’n show is geen uitzondering. De programma’s worden steeds grootser en uitbundiger, en het kunstje kijken de programmamakers af van Amerikaanse televisie. Zo stuurt de AVRO programmamaker Fred Oster naar Amerika om daar inspiratie op te doen: “Daar heb ik een week televisie gekeken en overal polaroids van gemaakt. Alles bij elkaar gejat”.

Hoe de realitysoap op de Nederlandse buis komt

In 1991 komt de KRO met het productiebedrijf Today TV op het idee om het leven van zeven studenten en werkende jongeren 31 weken lang te volgen. Maar is dat wel zo interessant en moet de kandidaat zomaar de vuile was op straat hangen?

Deel alinea
"Niemand weet waar hij of zij aan toe is"

Nummer 28
Op 2 november 1991 betreden Rowena, Joris, Jan Jaap, Carolien, Brenda, Sander en Deborah het Amsterdamse huis op de Den Texstraat nummer 28. 

Het is een diverse groep en de KRO hoopt dat dit mooie televisie oplevert. “Heel spannend, niet alleen voor de jongeren zelf maar ook voor de makers. Niemand weet waar hij of zij aan toe is”, vertelt programmamaker Erik Latour voorafgaand aan het project in een interview aan De Volkskrant

De cameramannen zijn 24 uur per dag beschikbaar en komen regelmatig plotseling langs. In het begin schieten de cameramannen zo’n zeven uur materiaal voor de wekelijkse uitzending van een kwartier. De eerste paar maanden levert het programma hoge kijkcijfers op, maar het gewone leven is al snel een beetje saai. De cameramannen draaien dan ook steeds minder materiaal.

Er zit geen spelelement in het televisieprogramma en grote confrontaties of smeuïge scenes blijven uit. Het blijft bij onderlinge akkefietjes en stiekem roken. De vuile was komt niet echt op straat te liggen. Bedenker Latour zegt na afloop tegen Trouw: “Ze leerden met de camera omgaan. Aanvankelijk flapten ze er van alles uit, maar al gauw lieten ze zelden meer het achterste van hun tong zien. Het medium televisie leent zich toch niet zo voor de diepste zielenroerselen als een dagboek.”

The Real World
Met Nummer 28 komt de realitysoap op: de combinatie van reality-tv en een soapEen soap is een langlopende televisieserie met veel sentiment, cliffhangers en verschillende verhaallijnen naast elkaar. . Het programma heeft het format van een soap door de verschillende verhaallijnen en nadruk op sentiment, maar volgt in plaats van de levens van acteurs, de levens van normale mensen.

Een paar maanden nadat de bewoners van Nummer 28 het pand verlaten, komt de Amerikaanse zender MTV met een vergelijkbaar programma: The Real World. Het programma volgt de levens van vier jongens en drie meisjes in een flat in Manhattan. De programmamakers van Nummer 28 beweren dat het concept voor The Real World van hen komt, maar juridisch kunnen ze dit niet hard maken.

"Ik vrees dat reality-tv zich structureel in onze samenleving vestigt"

Minister Dijkstal

Het aantal programma’s binnen het genre reality-tv neemt in de jaren negentig flink toe. In 1996 uit minister Dijkstal zijn zorgen over het genre dat in die jaren nog voornamelijk bestaat uit programma’s met ongelukken en rampen. 

Audiofragment

Waarom werd Big Brother een succes?
Focus - 4 april 2018 (20:58 min)

Waarom Big Brother zo’n groot succes wordt

Dat reality-tv zich inderdaad in de samenleving vestigt, laat het succes van het programma Big Brother in 1999 zien. De programmamakers sluiten op 16 september dat jaar negen bewoners honderd dagen lang op in een huis in Almere en filmen hun belevenissen dag en nacht.

Het idee voor Big Brother ontstaat in september 1997 tijdens een brainstormsessie van John de Mol, Paul Römer, Bart Römer en Patrick Scholtze. Römer is onder andere geïnspireerd door de Jennicam: het project van de 19-jarige Jennifer Ringley die haar webcamstream in 1996 24/7 beschikbaar maakt. Het programma is een combinatie van verschillende televisiegenres: reality-tv, de soap en de spelshow.

Deel alinea

Nooit eerder heeft een programma een groep in een afgesloten ruimte continu gevolgd. Waar bij Nummer 28 de cameramannen af en toe op komen nemen, zijn de kandidaten van Big Brother altijd en overal te bekijken. Naast de dagelijkse uitzending op televisie bij Veronica zijn de bewoners namelijk ook onafgebroken via het internet te volgen. Van tevoren is er dan ook veel argwaan voor het programma, critici vrezen voor het geestelijk heil van de bewoners en laken het ongezonde gluren naar onbekenden die mogelijk naakt gaan voor de camera.

“Mensen worden blootgesteld aan ernstige psychische druk puur omwille van de verdiensten van de commerciële omroep.” Bekijk de hele uitzending zaterdag 7 april om 21.20 uur op NPO 2.

Een rol voor de kijker
De maatschappelijke kritiek gaat liggen als Big Brother heel traag en saai begint. Maar als er spanningen en liefde in het spel komt, trekt het programma zo’n 1,5 miljoen kijkers per uitzending. Belangrijk voor Big Brother is ook het spelelement. De kandidaten strijden om een geldprijs en nomineren iedere twee weken twee bewoners waarvan één het huis moet verlaten. Het publiek bepaalt uiteindelijk met een voorkeursstem wie het huis daadwerkelijk verlaat en wie blijft.

De kijkcijfers stijgen als Bart na de eerste nominatieronde op 18 september in de dagboekkamer meldt dat hij Sabine best wel leuk vindt. Maar de eerste zoen op maandag 4 oktober blijkt het begin van het einde voor het stel. In de nominatieronde van 18 oktober nomineren de bewoners zowel Bart als Sabine. De keuze is aan het publiek, maar één ding is zeker, een van de twee moet naar huis.

"Dat stelletje is allebei genomineerd en onherroepelijk gaat er eentje zodirect weg, dus het stelletje wordt ook uit elkaar getrokken." Bekijk de hele uitzending zaterdag 7 april om 21.20 uur op NPO 2.

Doordat de kandidaten elkaar weg kunnen stemmen met behulp van het publiek heeft de kijker een rol in de loop van het programma. Die succesformule en de combinatie van een soap, een spelprogramma en reality-tv, maakt het format zo’n succes.

Wekenlang staat het gesprek bij het koffiezetapparaat in het teken van “Knuffelruud” en hoe het toch afloopt tussen Bart en Sabine. Naar de finale op 30 december 1999 kijken 3,2 miljoen mensen. John de Mol verkoopt na afloop van het programma het format voor het programma, vervolgens met succes over de hele wereld.

Hoe lang gaat reality-tv nog mee?  

Reality-tv is sinds Big Brother niet meer weg te denken van de Nederlandse televisie. Binnen een jaar na Big Brother verschijnt het vergelijkbare programma De Bus op SBS6. In 2006 probeert John de Mol de truc opnieuw met De Gouden Kooi, maar zo succesvol als Big Brother I worden deze opvolgers niet. Realityshow Utopia, ook een programma van John de Mol, start in 2013. In een kale loods op een stuk grond in het Gooi proberen de kandidaten een nieuwe samenleving op te bouwen. De Mol denkt het programma slechts een jaar te laten duren, maar het blijft tot eind 2019 op de buis. Vooral de live streams op social media doen het goed. Ook kunnen kijkers invloed uitoefenen op de inhoud van het programma.

Hoewel de realityprogramma's wisselend succes kennen, blijven programma’s met gewone, onbekende, mensen populairder dan ooit: van Boer Zoekt Vrouw, tot Oh Oh Cherso. De programma’s zijn makkelijker en goedkoper om te maken dan documentaires en dramaseries, de deelnemers schrijven immers zelf hun teksten wel. Maar het genre scoort ook goed.

Deel alinea

Volgens hoogleraar Journalistiek Irene Costera Meijer en televisiewetenschapper Maarten Reesink is de wereld steeds complexer en heeft de kijker behoefte om te kijken naar echte mensen. “De dialogen, de dilemma’s, de ongelukken die we zien: het is allemaal echt. Althans, het heeft een illusie van echtheid. En daarom betrekken we het veel sneller op ons eigen leven dan fictie”, vertelt Reesink aan NRC in 2011.

© ANP

Waar ligt de grens van reality-tv?

Juist de herkenbare televisieprogramma’s doen het goed op de Nederlandse televisie. Volgens hoogleraar Meijer komt dit omdat televisiepersonages ons nieuwe referentiekader zijn en we van ze leren. “Televisiepersonages zijn onze nieuwe kennissen.”

"Ik sta niet aan de wieg van real-life-televisie zoals die nu wordt gemaakt. Daar wordt iemand gestript, krijgt botox, nieuwe borsten. Dan wordt er gezegd: je bent nu 24 en krijgt een andere naam." 

Deel alinea

Van vreemdgaan op een tropisch eiland tot het documenteren van de laatste maand van je leven: alles is te zien op televisie. Maar sinds de reuring rondom Big Brother is de discussie over wat wel en niet kan voor de kandidaat vrijwel niet meer gevoerd. Daar komt verandering in als de 28-jarige Samantha de Jong, beter bekend als Barbie uit de realityserie Oh Oh Cherso, in 2018 in het ziekenhuis belandt na een overdosis slaappillen. Direct laait de discussie op of de tv-zender RTL verantwoordelijk is voor het welzijn van De Jong. 

Aan roddelblad Story vertelt de realityster: “Wilden ze op tv een 'hysterische Barbie' dan maakten ze me zo overstuur dat ik vanzelf door het lint ging. En als ze een 'vrolijke Barbie' wilden, beloofden ze mij hemel en aarde.”

Zender RTL reageert geschokt op de opname van De Jong en geeft aan de discussie te voeren over de verantwoordelijkheid van realityprogramma’s. “Wij zien het als onze taak om zorgvuldig om te gaan met de mensen die meewerken aan onze programma's.”

Moet de programmamaker de kandidaat voor zichzelf beschermen?

85%
15%

In het kort:

  • In de jaren zestig komt het genre reality-tv op, waarbinnen drie grote categorieën te onderscheiden zijn: spelprogramma’s, datingprogramma’s en talentenjachten. De programmamakers kopiëren de formats uit Amerika. 

  • De KRO start voor het eerst in 1991 met de reality soap: ze volgen zeven beginnende studenten in een huis in Amsterdam in het programma Nummer 28. 

  • Big Brother is in 1999 een groot succes door de combinatie van verschillende televisiegenres: reality-tv, de soap en de spelshow.

  • Programma’s met normale mensen zijn populairder dan ooit omdat ze herkenbaar zijn.  

  • In 2018 laait de discussie over de grens van reality-tv op als reality-ster Samantha de Jong na een zelfmoordpoging in het ziekenhuis belandt. 

Deel dit venster

collection

Andere Tijden

Met persoonlijke verhalen en (nooit eerder vertoonde) archiefbeelden maakt het geschiedenisprogramma Andere Tijden reportages over (bijna) vergeten gebeurtenissen uit ons recente verleden.