Hoe zag het leven onder koloniaal bewind in Nederlands-Indië eruit?

8 minuten leestijd

Hoe zag het leven onder koloniaal bewind in Nederlands-Indië eruit?

Periodes

Je leest nu

Hoe zag het leven onder koloniaal bewind in Nederlands-Indië eruit?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 27
  • 11297
Bekijk de collectie Koloniaal verleden12 verhalen
Bekijk de collectie Nederlands-Indië7 verhalen

In 1816 koloniseert Nederland na eeuwen van handel de Indische archipel. Het is het begin van Nederlands-Indië en de verhoudingen veranderen compleet: Nederlanders worden de baas, de oorspronkelijke bevolking moet gehoorzamen. Hoe was het leven daar?

Samengesteld door Fabian de Bont - Verborgen verleden

Wat gebeurt er als Nederlands-Indië wordt gekoloniseerd?

Vanaf de zeventiende eeuw zijn de Nederlanders in Zuidoost-Azië aanwezig. De Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) handelt in specerijen met vorsten in de Indische archipel. In de achttiende eeuw, als de VOC een handelsmonopolie met Indië afdwingt, wordt de aanwezigheid van de Nederlanders prominenter: ze stichten handelsposten en bezetten grond op Java. Na de ondergang van de VOC in 1800 vallen die gebieden in de handen van de Nederlandse staat. Vanaf dat moment bemoeien de Nederlanders zich steeds intensiever met het dagelijkse bestuur.

Deel alinea
Zendingskaart van Nederlands-Indië, circa 1900

Na de eeuwwisseling voert Nederland een koloniaal systeem in: vorsten die over hun eigen koninkrijken in de Indische Archipel heersen, rapporteren direct aan de Nederlandse overheerser. Na een korte machtsovername door Engeland in 1811 wordt Nederlands-Indië in 1816 een officiële kolonie met Willem I als koning. Om de kolonie winstgevend te maken nemen de Nederlanders een landrentestelsel over dat in de Engelse tijd is ingevoerd. Daarbij betalen de Indische bewoners rente om het land te mogen bebouwen.

De landrente is een zware belasting: de bevolking moet twee vijfde deel van haar landbouwopbrengsten afstaan, sommige landerijen op het eiland Java worden afgenomen en verhuurd aan Europeanen en Aziaten. De Javanen komen in opstand en een bloederige strijd volgt, die bekend komt te staan als de Java-oorlog (1825-1830). Aanvankelijk bezetten de Javanen onder leiding van DiponegoroPrins Diponegoro (1785-1855) is de leider van de opstand tegen het Nederlandse bestuur gedurende de Java-oorlog in Nederlands-Indië. Aanvankelijk bezet hij delen van Java, maar kan uiteindelijk - ook door hongersnood en epidemieuitbraken - geen weerstand bieden tegen de beter georganiseerde Nederlanders. enkele delen van het eiland, maar de beter bewapende Nederlanders slaan de opstand neer. In 1830 is de oorlog voorbij. Aan Nederlandse kant zijn zo’n achtduizend militairen gesneuveld, de verliezen onder de Indische bevolking zijn vele malen hoger.

De nadagen van het koloniale rijk.

Wat is het cultuurstelsel?

De Java-oorlog heeft de Nederlandse staat veel gekost en de verhoudingen tussen de bevolking en het gezag staan op scherp. Om de orde te herstellen stuurt koning Willem I gouverneur Johannes van den BoschJohannes van den Bosch (1780-1844) is een Nederlands generaal en onder meer gouverneur-generaal in Nederlands-Indië. Eerder hield hij zich bezig met de oprichting van kolonies om bedelaars en behoeftigen in Drenthe op te voeden naar Nederlands-Indië. Van den Bosch voert het cultuurstelselHet woord ‘cultuur’ verwijst naar ‘cultiveren’, de bebouwing van de grond voor economische activiteiten. in, waarmee hij het landrentestelsel vervangt. Javaanse boeren die geliefde goederen verbouwen zoals koffie, suiker en tabak, moeten voortaan een vijfde deel van hun opbrengst afstaan. Die producten zijn bestemd voor de Nederlandse markt. Wie geen land heeft, werkt twee maanden voor het gouvernement.

Deel alinea

Elke boer staat een vijfde van opbrengsten af aan de Nederlandse schatkist.

Het cultuurstelsel blijkt vatbaar voor corruptie. Zo vragen vorsten meer opbrengsten dan de voorgeschreven 20%. Voor de bevolking is de maatregel een verkapte vorm van slavenarbeid. De koeliesVan oorsprong slaat de term op ongeschoolde arbeiders die zware handarbeid uitoefenen. In Nederlands-Indië slaat het specifiek op ongeschoolde contractarbeiders. werken voor weinig geld, zonder pauzes. “Die koelies hadden het toen heel zwaar,” vertelt Hans Ferdinandus, een Indo-Europeaan die halverwege de twintigste eeuw op de tabaksvelden werkt. “De Hollanders zien zichzelf als heersers en de anderen als onderdanen. Ze werden niet gelijkwaardig behandeld.” 

De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl

Welke rangorde geldt in Nederlands-Indië?

Omdat de rangorde in Nederlands-Indië twee bestuurlijke niveaus kent - de Nederlandse overheersers en daaronder de oorspronkelijke vorsten - is het leven voor inlanders zwaar: aan de ene kant herendienstenDe herendiensten - een dienst die een arbeider aan zijn vorst verricht - verschillen. Bijvoorbeeld: werken in dienst van de vorst of het afstaan van landbouwproducten. uitvoeren voor de vorst én producten afstaan aan de Nederlanders volgens het cultuurstelsel - ze worden aan twee kanten uitgeknepen. Door die dubbele organisatie lukt het Nederland om als relatief kleine mogendheid een gigantisch eilandenrijk te besturen.

Deel alinea

Nederland bestuurt als kleine mogendheid een gigantisch eilandenrijk. Hoe dan?

De bevolking bestaat uit grofweg drie groepen: Europeanen, oosterlingen - zoals Chinese en Japanse landeigenaren - en oorspronkelijke bewoners. Elke groep heeft een eigen status, met bijbehorende rechten en plichten. Zo staan de Europeanen juridisch gezien sterker dan bijvoorbeeld de oorspronkelijke bewoner. Het is de bedoeling dat tussen de groepen weinig contact is, laat staan op het gebied van liefde en vriendschap - de rangorde is leidend.

Vanaf het einde van de negentiende eeuw is het mogelijk om als Europese man met een inlandse vrouw te trouwen, al staat een Europees ‘gelijkwaardig’ huwelijk hoger in aanzien. Toch gebeurt het dat er relaties ontstaan tussen bijvoorbeeld Europese mannen en inlandse vrouwen. Door het tekort aan Europese vrouwen op de Indische eilanden komt dat veel voor - van liefdesrelaties tot prostituees. Een gemengd huwelijk is niet verboden, maar wordt wel ontmoedigd door financiële en administratieve verplichtingen.

Een gemengd regiment met Nederlandse en Indonesische soldaten. Ook zien we dragers en meisjes voor huishoudelijke taken.

Een voorbeeld van zo'n gemengd huwelijk toont het programma Verborgen Verleden met actrice Georgina Verbaan. Haar betovergrootmoeder Sania, een vrouw uit Nederlands-Indië, trouwt op 30 maart 1889 met  KNIL-militairHet leger van de kolonie Nederlands-Indië dat heeft bestaan van 1814 tot 1950. Het KNIL is vanaf de oprichting vooral bedoeld om de binnenlandse orde te handhaven. De hogere rangen zijn uitsluitend voor Nederlanders toegankelijk. Rikus Teunissen. Zij krijgen negen kinderen, maar trouwen pas na hun zevende kind. Het geeft aan hoe de verhoudingen eind negentiende eeuw liggen: een gemengd huwelijk is niet gepast, de inheemse vrouwen zijn volgens het Nederlandse gezag minderwaardig. Het koloniale leven is een leven van hiërarchie en de Europeanen staan bovenaan. 

De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl

De negen kinderen van Georgina Verbaans voorouders zullen gaan behoren tot de vierde groep binnen de rangorde van Nederlands-Indië: de Indo-Europeanen, geboren uit de ‘geheime ontmoetingen’ tussen Europeanen en Inlanders. De positie van deze groep binnen de Indische hiërarchie is hoger dan die van de oorspronkelijke bewoners. Soms krijgen ze zelfs dezelfde privileges als Europeanen. Die Indo-Europeanen laten graag hun bevoorrechte positie zien: ze nemen banen als klerk of administrateur op een plantage.

Hoe groot was de kloof tussen gezag en bevolking?

Waarom wil Nederland de bevolking verheffen?

In Nederland komt kritiek op de uitbuiting in de overzeese kolonie. Het parlement stelt steeds meer vragen over de omgang met de Indiërs - onder meer door het boek Max Havelaar van Multatuli, dat een aanklacht is tegen het koloniale systeem. In 1860 schaft het Nederlandse parlement de slavernij af in Nederlands-Indië, het cultuurstelsel zal tien jaar later volgen.

Nederland moet de bevolking verheffen en beschermen tegen de willekeur van de lokale adel, zo zegt koningin Wilhelmina in de troonrede van 1901. De kolonie is op dat moment goed voor één derde van de Nederlandse schatkist, maar van dat geld komt vrijwel niets ten goede aan Nederlands-Indië. Onder de naam Ethische Politiek moet dat veranderen. Er worden scholen en ziekenhuizen opgericht en er komen regels tegen uitbuiting op de plantages. Op lange termijn moet de kolonie ook zonder het Nederlandse gezag kunnen functioneren, is het idee.

Deel alinea

Hoe verzet de bevolking zich tegen het Nederlandse gezag?

Een indirect gevolg van de ‘verheffing’ is het aanwakkeren van het Indonesische nationalisme. Door het verbeterde onderwijs kunnen inwoners zichzelf ontwikkelen en daarmee ook hun ideeën over een nationaal bewustzijn. Sommigen zien daarbij een toekomstige samenwerking met de Nederlanders, anderen wijzen die juist af. De opkomst van de islam als godsdienst van de Indische bevolking versterkt het nationalisme. Het islamitische geloof, dat haaks staat op het calvinisme van de Nederlanders, geeft hen een eigen identiteit.

Als in de jaren 30 van de twintigste eeuw de beurscrisis uitbreekt en vele Indische arbeiders hun baan verliezen, neemt de onvrede toe. Er breken verschillende opstanden uit. De toekomstige president SoekarnoSoekarno, geboren als Koesno Sosrodihardjo, is de eerste president van de Republiek Indonesië van 1945 tot 1967. speelt hierin een belangrijke rol: als activist pleit hij voor een onafhankelijk Indonesië met Jakarta als bestuurlijk centrum.

Deel alinea

Onderweg naar een onafhankelijk Indonesië.

Eindigt met de kolonie ook het koloniale leven?

Na de Japanse bezetting tijdens Tweede Wereldoorlog roept Soekarno in 1945 de Indonesische onafhankelijkheid uit. De Nederlanders willen de kolonie behouden en hard optreden volgt. De oorlog, die bestaat uit twee militaire campagnes in 1946 en 1947, is bloedig. Onder druk van de internationale gemeenschap breekt Nederland de operatie af en erkent rond de kerstdagen van 1949 Indonesië als onafhankelijke republiek.

De Nederlanders vertrekken, maar het koloniale leven blijft aanwezig in het nieuwe Indonesië. Hiërarchie is onderdeel van de nieuwe maatschappij. Zo draaien de rollen om: de oorspronkelijke bevolking wordt de nieuwe machthebbers, de Indo-Europeanen krijgen een minder belangrijke plek binnen de samenleving.

Deel alinea

"Ze beschouwen ons nog altijd als Hollanders."

Op de plantages, waar in de negentiende eeuw de Nederlanders leidinggeven, hebben hooggeplaatste Indonesiërs het stokje overgenomen. Jan Paul Klinkhamer, een voormalig arbeider op de plantage: “De nieuwe eigenaren doen het prima zonder de Nederlanders. Het zijn goede kerels, maar ze doen het net zo als hun voorgangers.”

Ook de nieuwe plantagehouders controleren hun arbeiders streng. "Ze zijn ook niet gek."

In het kort

  • In 1816 koloniseert Nederland na eeuwen van handel de Indische archipel. 

  • Om de kolonie winstgevend te maken voert Nederland in 1830 het cultuurstelsel in, waarbij de bevolking een vijfde van de landbouwopbrengsten afstaat.

  • De bevolkingsopbouw in Nederlands-Indië kent een sterke hiërarchie: eerst de Europeanen, dan oosterlingen en tenslotte de oorspronkelijke bevolking. Kinderen geboren uit Europeanen en inlanders zijn Indo-Europeanen.

  • Vanaf begin twintigste eeuw erkent de regering de uitbuiting in Nederlands-Indië. Ze voeren de Ethische Politiek in: er komt onderwijs, gezondheidszorg en meer rechten voor de oorspronkelijke bevolking.

  • In de praktijk blijft uitbuiting bestaan. Dat wakkert het nationalisme aan. De bevolking verzet zich tegen het gezag.

  • Na de Tweede Wereldoorlog roept Soekarno de Indonesische onafhankelijkheid uit. Na een bloedige strijd ontstaat in 1950 de Republiek Indonesië. 

Deel dit venster