Waarom vieren we Sinterklaas?

6 minuten leestijd

© ANP

Waarom vieren we Sinterklaas?

Kwesties

Je leest nu

Waarom vieren we Sinterklaas?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 46
  • 27068

‘Het heerlijk avondje is gekomen…’ Op 5 december is het weer zover en vieren veel Nederlanders pakjesavond. Wie was Sint Nicolaas? Waar komt de goedheiligman eigenlijk vandaan? En is het een Nederlandse traditie?

Samengesteld door Sjoerd Huismans en Saskia Wayenberg

Waar komt Sinterklaas vandaan?

Wat in elk geval vaststaat, is dat Sinterklaas oorspronkelijk geen witte man is. Dat is te zien op afbeeldingen van bisschop Nicolaas, op wie de figuur van Sinterklaas grotendeels gebaseerd is. Nicolaas leeft rond de vierde eeuw na Christus in Myra, een stad in het huidige Zuid-Turkije. Over zijn leven is nauwelijks iets bekend – de eerste verhalen over hem duiken pas eeuwen later op in Griekse legendes. Daaruit zou blijken dat Nicolaas een aantal hoogst opmerkelijke wonderen op zijn naam heeft staan. Als baby zou hij vlak na zijn geboorte twee uur staand in zijn badje hebben gebeden, nog voordat hij zich liet wassen door de vroedvrouw. Op vastendagen (woensdag en vrijdag) dronk hij niet uit de borst van zijn moeder.

Een afbeelding van Sint Nicolaas van Myra in een Franse kerk.

Deel alinea

Later in zijn leven redt hij drie meisjes van de prostitutie door ’s nachts een bruidsschat, bestaande uit drie gouden appels te komen brengen. Hij wekt drie scholieren tot leven die door een herbergier in een pekelvat zijn gestopt om als varkensvlees te worden verkocht. En hij redt zeelieden van een orkaan: vandaar dat Sint Nicolaas tegenwoordig de beschermheilige is van scholieren en van veel havensteden (waaronder Amsterdam).

"De toenmalige bisschop van Myra, die ook Nicolaas heette, inspireert hem om met zijn geld anderen te helpen."

Sint Nicolaas redt dus kinderen, houdt van de zee en maakt nachtelijke tochten om cadeaus te brengen. Klinkt bekend, niet? Toch zal het Sinterklaasfeest pas veel later gevierd worden en bovendien veel buitenchristelijke elementen opnemen (zoals dat ook met andere christelijke feestdagen als Sint-Maarten en Kerstmis het geval is). Sommigen zien in Sinterklaas zelfs een ‘gekerstende’ (ver-christelijkte) versie van de Germaanse oppergod Wodan vanwege onder andere de lange witte baard. Volgens de legende heeft Wodan twee zwarte raven bij zich die mensen afluisteren en het nieuws aan het eind van de dag in het oor van de baas fluisteren. De voorlopers van Luisterpiet?

Zwarte Piet komt er pas veel later bij. Wie was Sint Nicolaas zelf eigenlijk?

Anderen, zoals cultureel antropoloogWetenschapper die de cultuur, het gedrag en het geloof van volkeren onderzoekt. Jef de Jager, vinden dat daarvoor te weinig bewijs is: de sprookjes van Jacob Grimm vormen de voornaamste bron voor de theorie. In navolging van de Duitse volkenkundige Karl Meisen legt De Jager de oorsprong van het Sinterklaasfeest in Franse kloosters tijdens de middeleeuwen. Een kinderbisschop brengt tijdens Onnozele Kinderen (28 december) een “parodie op een mis” en hoort mede-kinderen uit over hun gedrag: “wie zoet is krijgt lekkers, wie stout is de roe.”

Waarom vieren we pakjesavond op 5 december?

Dit ‘narrenfeest’ verplaatst zich over heel West-, Midden- en Zuid-Europa en wordt om onbekende redenen verplaatst naar 6 december, de sterfdag van Sint Nicolaas. 
Toch vieren we het Sinterklaasfeest tegenwoordig een dag eerder, op 5 december. 

Een verklaring daarvoor kan zijn dat men vroeger op 5 december de schoen mocht zetten. In de nacht van 5 op 6 december werd deze gevuld door Sint en het resultaat was dan een cadeau op de zesde. De later in Nederland ontstane 'pakjesavond' (in 1874 valt die term voor het eerst) is op de avond van 5 december blijven staan. 

Is Sinterklaas een Nederlandse traditie?

Zwarte Piet ontstaat pas in de negentiende eeuw. Hoewel de Nederlandse knecht van Sinterklaas onmiskenbaar elementen overneemt van de duivelse middeleeuwse knechten van Sint Nicolaas, is het een totaal andere figuur. Dat kan gebeuren omdat Nederland en Vlaanderen de enige regio’s zijn waar het Sinterklaasfeest een sterk nationaal karakter krijgt met specifieke gewoontes. Volgens De Jager bestaat de traditie van het schoenzetten in 1427 al in de Sint Nicolaaskerk in Utrecht. Op Sinterklaasavond wordt wat geld in schoenen gestopt, dat "om Godswille" aan de armen wordt geschonken. Ook zouden kinderen in de vijftiende eeuw thuis een schoen of klomp mogen zetten “om daar de volgende ochtend noten, appels en zoetigheid in te vinden.”

In de zestiende eeuw wordt Nederland van een katholiek land een overwegend protestants land (deze periode wordt de Reformatie genoemd). Dat is slecht nieuws voor het Sinterklaasfeest: kerkhervormers als Maarten Luther vinden het Sinterklaasfeest “stuitend Rooms bijgeloof en schandelijke verwennerij van de jeugd”, schrijft neerlandicus en sinterklaasdeskundige Frits Booy van het Nationaal Sint Nicolaas Comité. Geschenken kunnen alleen van God komen en daarom moet “het geven van geschenken met het Kerstkind worden geassocieerd”, aldus De Jager. In landen als Duitsland, Frankrijk en Engeland wordt het Sinterklaasfeest daarom naar Kerstmis verplaatst en Sinterklaas verandert in de Weihnachtsmann, Père Noël, Father Christmas en Santa Claus.

Het Sint-Nicolaasfeest van Jan Steen (1665/1668)

Maar niet in Nederland. Als het feest in Dordrecht en Amsterdam wordt verboden, heeft dat meteen grote volkswoede tot gevolg. Sinterklaas gaat ondergronds. Het feest is simpelweg al te populair om helemaal te verbannen en wordt binnenshuis nog steeds gevierd. Dat is bijvoorbeeld te zien op het beroemde schilderij Het Sint-Nicolaasfeest van (de katholieke) schilder Jan Steen (zie boven): volgens kunsthistorica Eugenie Boer-Dirks een “levendige en gedetailleerde weergave van de eerste verrassing op de ochtend na Sint-Nicolaas’ vermeende bezoek.” Er zijn cadeaus en er is snoepgoed: taaitaai, wafels en appels. Het jongetje links staat te huilen, hij heeft waarschijnlijk klappen gekregen met de roe. Rechts wijst een jongetje op de schoorsteen waardoor de cadeaus moeten zijn gekomen. Opvallend is dat de Sint zelf in de zestiende eeuw nog niet afgebeeld wordt. 

Deel alinea

Ook de katholiek kerk versobert als reactie op de opkomst van de protestantse kerk, en hekelt de uitbundige sinterklaasvieringen met gemaskerde klazen die in de achttiende eeuw in Europa plaatsvinden. Bovendien blijft Nicolaas van Myra een wat vage heilige, voor wiens legendes geen enkel bewijs is (later zou zijn naamdag zelfs geschrapt worden). Omdat Sint Nicolaas dus een stuk minder gewaardeerd wordt door het Vaticaan, versnippert zijn feest in katholieke landen en wordt het feest alleen nog plaatselijk gevierd. Maar niet in het protestantse Nederland, waar in twee eeuwen tijd een nationale Sinterklaas ontstaat.

Speculaaskruiden

Na 1800 wordt het Sinterklaasfeest weer toegestaan. Dan ontstaat het Sinterklaasfeest zoals we dat vandaag nog steeds kennen. Bakkers hebben de beschikking over bladerdeeg en – dankzij de VOC – ook over speculaaskruiden, die ze gebruiken voor kruidnoten, speculaaspoppen en letters van banket. Ook ontstaat in deze periode de figuur van Zwarte Piet, al is onduidelijk hoe precies.

Het eerste bewijs van een “donkere dienaar bij Sint-Nicolaas” komt van schrijver Joseph Alberdingk Thijm (1820-1899). Dat wordt in 2011 bewezen door  John Helsloot van het Meertens InstituutDe onderzoeksgroep Nederlandse Etnologie (=de bestudering van breed gedragen cultuurverschijnselen in hun historische, sociale en geografische dimensie) van het Meertens Instituut richt zich op op het dagelijks handelen van mensen in Nederland en de beeldvorming van dit handelen.  . Thijm beschrijft een Sinterklaasfeest (een ‘strooiavond’ genoemd) bij een Italiaans familielid van zijn moeder, waar hij in 1828 als kind bij was. De kinderen dansen en zingen sinterklaasliedjes, wanneer plotseling de deur opengaat en “de kinderlievende Bisschop in eigen persoon” binnenkomt, vergezeld door een “kroesharige neger” die Pieter-me-knecht wordt genoemd. Een andere vroege anekdote komt van een Limburgse pastoor (rond 1845). In beide herinneringen wordt de kleding van de knecht niet beschreven.

Onderwijzer Jan Schenkman brengt in 1850 het prentenboek Sint Nikolaas en zijn knecht uit. In dit moderne boekje wordt de Zwarte Piet voor het eerst afgebeeld.

Hoe kreeg de Sint een knecht?

In verschillende Europese gebieden ontwikkelt het Sinterklaasfeest zich totaal anders, maar wel reist in veel verhalen een soort ‘bad cop’De good cop/bad cop-methode is een verhoormethode die door twee agenten wordt uitgevoerd, waarbij de ene zich dreigend of agressief opstelt (de 'bad cop'), terwijl de andere ondervrager zich voordoet als meelevend en begrijpend (de 'good cop').  met de Sint mee. Zo kennen Alpen-regio’s – in onder meer Oostenrijk, Slovenië en Noord-Italië – de Krampus, een beestachtige demon die stoute kinderen in een soort mand stopt en meeneemt naar het bos, terwijl Nicolaas de brave kinderen een cadeau geeft.

Krampus, de knecht van Sint Nicolaas in de Alpen.

In andere Duitstalige gebieden wordt de Sint vergezeld door de wat vriendelijker knecht Ruprecht, in het Rheinland kennen ze de – net als Piet zwart geschminkte – Hans Muff. In Oost-Frankrijk en Zuid-België is Père Fouettard (Frans voor ‘de geselende vader’) degene die het vuile werk opknapt voor de Sint. Ook op onze Waddeneilanden komen vieringen met soortgelijke figuren nog steeds voor.

Deel alinea

De hevig opgelaaide zwartepietdiscussie gaat vooral over het uiterlijk van de knecht van Sinterklaas. Met zijn donkerbruine huidskleur, kroeshaar, oorringen en rode lippenstift vinden veel mensen het personage van Zwarte Piet beledigend. Maar waarom ziet Piet er zo uit? En is er een link naar het Nederlandse slavernijverleden? Dit en meer lees hier.

Vier jij pakjesavond?

70%
30%

In het kort

  • Wat we in elk geval weten, is dat Sint Nicolaas geen witte man was maar een bisschop uit het latere Zuid-Turkije. Zijn legende raakt versmelt met Germaanse volksverhalen.

  • Het Sinterklaasfeest versnippert omdat eerst de protestantse en dan de katholieke kerk het feest in de ban doet. In Nederland en Vlaanderen ontstaat gedurende de zeventiende en achttiende eeuw echter een geheel eigen, nationale sinterklaasviering.

  • In veel van die verhalen heeft de Sint gezelschap van duivelse figuren die kinderen schrik moeten aanjagen, maar de link tussen hen en Zwarte Piet is nooit aangetoond.

Deel dit venster