Hoe wild is de huiskat?

6 minuten leestijd

Hoe wild is de huiskat?

Natuur

Je leest nu

Hoe wild is de huiskat?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 7
  • 657

Katten zijn eigenlijk wilde dieren, hoor je weleens. Ze zijn nauwelijks op te voeden, doen gewoon waar ze zin in hebben en met hun fanatieke gejaag bedreigen ze ook nog eens de biodiversiteit. Toch is de mens al duizenden jaren verknocht aan dit harige beestje. Waarom is de kat zo eigenzinnig? En hoe wild is hij nou echt?

Samengesteld door Jessie van den Broek - De Kennis van Nu

Waar komt de kat vandaan?

De liefdevolle band tussen mens en kat ontstaat waarschijnlijk zo’n 10.000 jaar geleden in het Midden-Oosten. In de vroege landbouwgemeenschappen die daar opkomen, beginnen mensen voedsel op te slaan. Dat trekt muizen en ander ongedierte aan, en daar komen op hun beurt weer katten op af. Voor boeren komt dat eigenlijk wel goed uit: als fanatieke muizenvanger helpt de kat het graan te beschermen. Waarschijnlijk zijn kat en mens zo langzaamaan elkaars gezelschap gaan waarderen.

Deel alinea

De eerste katten die in de buurt van de mens durfden te komen, waren waarschijnlijk minder stressgevoelig dan hun soortgenoten. Bekijk de hele aflevering op NPO Start.

Een paar duizend jaar later, in het Oude Egypte, krijgt de kat pas echt zijn sterrenstatus. De Oude Egyptenaren zijn dol op katten en nemen de beestjes op in hun huishouden. Het is daar zelfs niet ongebruikelijk dat mensen samen met hun favoriete kat – gemummificeerd en al – worden begraven.

© Wikimedia / Mario Sánchez

Gemummificeerde katten uit Egypte

In de Romeinse tijd en de middeleeuwen verspreidt de huiskat zich verder verder vanuit Egypte. Omdat de handelsschepen in die tijd vol zitten met muizen en andere knaagdieren, zijn schippers vaak verplicht een kat mee te nemen aan boord. Op die manier komt de kat in heel Europa terecht.

Door de jaren heen lijkt de liefde van de mens voor de kat alleen maar groter te worden. Met zijn schattige snuit en zachte vacht palmt hij ons helemaal in en verleidt hij ons om voor hem te zorgen. Wereldwijd groeit de kat uit tot een van onze favoriete huisdieren: alleen al in Nederland leven er tegenwoordig zo’n 2,6 miljoen katten bij een baasje.

Hoeveel verschilt de huiskat van de wilde kat?

Onze huiskat stamt af van de Afrikaanse wilde kat, ook wel bekend als Felis silvestris lybica. Dat is een kleine katachtige die voorkomt in Zuidoost-Europa, Afrika en Azië. Het is een ondersoort van de wilde kat, die ook andere ondersoorten heeft. Van al die soorten is onze huiskat (Felis silverstris catus) de enige die tam is. 

Deel alinea

De Europese wilde kat, Felis silverstris silvestris, komt van nature ook in Nederland voor. Door de jacht en het verdwijnen van bossen verdwijnt hij zo’n anderhalve eeuw geleden bijna helemaal uit West-Europa, maar inmiddels is hij hier weer opgedoken. Ook in Nederland leven er een paar, onder andere in Zuid-Limburg. Omdat wilde katten zo zeldzaam zijn, worden ze in ons land beschermd.

De wilde kat ziet eruit als een forse, grijzige kat met een staart die iets langer en dikker is dan die van de huiskat. Je kunt hem vooral herkennen aan de doorlopende zwarte streep op zijn rug en de losse zwarte ringen aan het eind van zijn staart. Het grootste verschil met de huiskat is dat de wilde kat erg schuw is.

De wilde kat is moeilijk van de huiskat te onderscheiden. 

Op een paar verschillen na lijkt de huiskat wat uiterlijk betreft nog sprekend op de wilde kat. In die zin is er dus weinig veranderd sinds de kat met de mens begon samen te leven. Bij andere gedomesticeerde dieren, zoals de hond, de koe en het schaap, is dat heel anders. Hun uiterlijk is tijdens het domesticatieproces zo veranderd dat ze totaal niet meer op hun wilde voorouders lijken. Ze hebben bijvoorbeeld hangoren, krulstaarten en een gevlekte vacht gekregen. Dat noemen we het domesticatiesyndroom: terwijl de dieren tammer worden, gaan ze er ook anders uit zien. Dat de kat nog steeds als twee druppels water op zijn wilde voorouder lijkt, is dus een aanwijzing dat hij nog nauwelijks is gedomesticeerd.  

Wilde of verwilderde kat?

Naast huiskatten en wilde katten lopen er in ons land ook zo’n 900.000 verwilderde katten rond. Dat zijn oorspronkelijk huiskatten, die nu op eigen kracht in de natuur overleven en mensenschuw zijn. Vaak planten deze katten zich ook voort en ontstaan er dus nieuwe generaties verwilderde katten.

De koe, het schaap en het varken lijken helemaal niet meer op hun wilde voorouders. Bekijk de hele aflevering op NPO Start.

Waarom is de kat zo eigenzinnig?

Terwijl honden ons graag gehoorzamen en vergezellen, zijn katten nogal op zichzelf. Ze luisteren niet, zijn nauwelijks op te voeden en gaan hun goddelijke gang. Van de mensen die toevallig bij ze in huis wonen, trekken ze zich weinig aan. Voor sommige mensen is dit juist wat de kat zo leuk maakt, maar anderen ergeren zich er wild aan.

thumbnail
Katten doen waar ze zin in hebben

Hoe komen katten zo eigenwijs? In tegenstelling tot honden zijn bijna alle katachtigen solitaire dierenLeeuwen zijn de enige katachtigen die wél in groepen leven. : ze leven niet in groepen, maar alleen. Ze kennen dus geen sociale hiërarchie en zijn niet gewend een leider te hebben. Van nature hebben katten hun eigen territorium waar ze hun maaltje bij elkaar jagen. Het gezelschap van andere dieren kunnen ze daar niet bij gebruiken. Bovendien is de kat een nachtdier, wat hem niet tot een ideale kandidaat maakt om een huis te delen met de mens.

Deel alinea

Katten zijn in de afgelopen eeuw vooral gefokt op uiterlijk, niet op gedrag. De hele aflevering is te zien op NPO Start

Maar echt asociaal zijn de meeste huiskatten nou ook weer niet. Het samenleven met de mens maakt ze wel degelijk socialer. Veel katten komen bijvoorbeeld bij de mens op schoot liggen en laten zich graag aaien. En ook onderling vertonen ze vaak sociaal gedrag: ze wassen elkaar en slapen samen in één mandje. Dat geldt trouwens niet voor alle huiskatten, want tussen katten bestaan grote verschillen in hoe sociaal ze zijn. Sommige katten vinden het helemaal niet fijn om met soortgenoten samen te leven onder één dak. De huiskat mag dan niet meer zo solitair als zijn wilde voorouder, een groepsdier is het niet.

Verwilderde katten leven soms wel in groepen, waarbij ze bijvoorbeeld elkaars kittens helpen bewaken.

Kunnen we katten nog wel buiten laten loslopen?

Dat de huiskat nog lang niet helemaal is gedomesticeerd, is ook te merken aan zijn sterke jachtinstinct. In tegenstelling tot de meeste andere huisdieren gaan veel huiskatten graag op jacht. Daarbij vangen ze niet alleen muizen; ook bijvoorbeeld kikkers en vogels zijn vaak de klos.

Zo vormt ons geliefde huisdier een bedreiging voor de biodiversiteit, en dat neemt serieuzere vormen aan dan veel mensen beseffen. Er zijn bijvoorbeeld grote zorgen over de weidevogels, die in het nauw komen doordat boerderijkatten op ze jagen en hun nesten leeghalen. De schattingen lopen nogal uiteen, maar het lijkt erop dat Nederlandse katten jaarlijks minstens zo’n 17 miljoen vogels doden. En wereldwijd zijn er zeker 33 diersoorten uitgestorven door de introductie van katten.

De weidevogels in Nederland hebben het moeilijk, en dat komt onder andere door de kat. Bekijk de hele aflevering

Dat de kat andere dieren doodt, is gewoon de natuur, zou je kunnen denken. Toch ligt het iets ingewikkelder. Volgens ecologen heeft de huiskat namelijk niks te zoeken in de Nederlandse natuur, omdat het geen inheems dier is. Bovendien zijn huiskatten ‘gesubsidieerde jagers’: ongeacht de hoeveelheid voedsel die ze zelf bij elkaar jagen, staat er thuis nog altijd een bakje brokjes voor ze klaar. Daarmee zorgen katten voor oneerlijke concurrentie in de natuur.

Wat moeten we dan tegen deze verwoestende jagers beginnen? Wereldwijd worstelen overheden daarmee. Zo is de Australische regering van plan 2 miljoen zwerfkatten te doden met behulp van giftige worstjes. En ook Nederland bestrijdt soms de aanwezigheid van katten. In sommige natuurgebieden wordt actief op (verwilderde) katten gejaagd, om te voorkomen dat de dieren er nog meer schade aanrichten. Toch zijn de meningen verdeeld over wat de beste aanpak is: de katten doden, vangen, of juist helemaal niets doen.

Deel alinea

Katten zijn ontzettend aaibaar, maar ze hebben ook een andere kant. De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start

In het kort

  • De band tussen mens en kat ontstaat waarschijnlijk zo’n 10.000 jaar geleden in de vroege landbouwgemeenschappen in het Midden-Oosten.

  • Anders dan andere gedomesticeerde dieren lijkt de huiskat lijkt nog sprekend op zijn wilde voorouder, de wilde kat. Het grootste verschil zit in het gedrag: de wilde kat is erg schuw.

  • Katten zijn solitaire dieren: ze leven alleen en zijn niet gewend een leider te hebben. Op hun territorium hebben ze van nature geen behoefte aan het gezelschap van andere dieren.

  • Met hun sterke jachtinstinct doden katten veel vogels en andere dieren. Daardoor vormen ze een bedreiging voor de biodiversiteit. Over wat we daaraan moeten doen, zijn de meningen verdeeld.

Deel dit venster

collection

De Kennis Van Nu

In tv-programma De Kennis van Nu gaan Elisabeth van Nimwegen en Diederik Jekel op onderzoek uit in de wetenschappelijke wereld. Ze nemen de kijker mee naar de nieuwste inzichten en ontdekkingen. Hoe beïnvloeden die ons dagelijks leven?

Iedere woensdag om 21:10 op NPO 2